Անցյալի ներկայությունը Հայ քաղաքական միտք Իմպերիալիզմը «նոր աշխարհում»

Իմպերիալիզմը «նոր աշխարհում»

Իմպերիալիզմը «նոր աշխարհում»

Ինչպես նշել եմ, ես շատերի նման անվերապահորեն «սոցիալիստական» պիտակն էի կպցնում այնպիսի պետությունների, որոնք իրականում գրեթե որևէ ընդհանրություն չունեին ժողովրդավարական, բանվորական իշխանության հետ: Վերջին մոտավորապես հինգ տարիների իրադարձությունները ցույց տվեցին, որ այդ եզրի իմ օգտագործումն արտացոլում է ավելի շատ ցանկալի պատկերացում, քան իրականության սթափ տեսական քննություն:

Այդ ցանկալի պատկերացումն, անշուշտ, ունի իր «պատճառները». մարտիկները, որոնք տարիներ շարունակ նվիրվել են պայքարի` հանուն ժողովրդավարության, ազգային ազատագրության և աշխատավորների իշխանության, վերջին տասնամյակում դեմ են առել ծայրահեղ դժվարությունների, ուստի և զարմանալի չէ, որ մեզնից շատերը տուրք են տվել մեր թշնամու թշնամուն շողոքորթելուն: Ի պատիվ իրենց, սակայն, իմ ընկերներից քչերն են Խորհրդային Միությունն ընդունել իբրև մեզ համար զարգացման նմուշօրինակ: Բոլոր կողմերից մեր առջև ծառացած վիթխարի դժվարությունների պայմաններում մեզ համար մխիթարական էր հավատալ, թե այնտեղ առկա է սոցիալիզմի առնվազն հուսալի հիմք:

Սակայն այս պատճառներից ոչ մեկը չի կարող արդարացնել մեր սխալ հաշվարկները: Անցյալ մի քանի տարիների հայտնությունները սառը ալիքի նման սրբել-տարել են մեր պատրանքները «սոցիալիզմի գոյության» վերաբերյալ: Այժմ արդեն հստակ է, որ մեր առջև ծառացած խնդիրը մշտապես եղել է ավելի դժվարին, քան մենք անցյալում պատկերացրել ենք:

Այսօր սոցիալիստները գրեթե ամենուրեք ընդդիմություն են: Խորհրդային Միությունում և այլուր «իմպերիալիզմ» եզրը առանց որևէ ձևականության բոլորովին դուրս է նետվել պաշտոնական բառապաշարից: Սույն եզրը, կարելի է կարծել, անցյալի սառը պատերազմի ժամանակվա ռազմաշունչ ճամարտակության արդյունք էր, բառ, որն այլևս կիրառելի չէ քսաներորդ դարավերջի իրական աշխարհում: 

Մինչդեռ այն ժամանակ, երբ մենք լսում ենք «մեկ ընդհանուր եվրոպական տան» և ԱՄՆ-ի ու Ռուսաստանի «ընկերակցության» մասին, հարուստ և աղքատ երկրների միջև անջրպետը շարունակում է աճել, ինչպես որ հարուստների և աղքատների միջև անջրպետը՝ «հետարդյունաբերական» կապիտալիստական երկրների ներսում: Մինչ որոշ եվրոպական ինքնակոչ կոմունիստական կուսակցությունների անդամներ հայտարարում են պարտիզանական պայքարի ավարտը, Ռեյգանի հավատամքը նորանոր հաղթանակներ է տոնում Կամպուչիայում, Էլ Սալվադորում, Գրենադայում, Տանզանիայում, Մոզամբիկում, Գվատեմալայում, Պանամայում և բոլորովին վերջերս՝ Նիկարագուայում՝ այդ ուղին շարունակելով հակառակ ամեն ինչի: Բացառությամբ մի քանի երկրների, ինչպես` Պաղեստինը, հարավային Աֆրիկան և Ֆիլիպինները, իմպերիալիզմի գերիշխանության տակ գտնվող աշխատավորներն ու ժողովուրդները հայտնվել են անզեն վիճակում՝ ռազմականապես, քաղաքականապես և գաղափարապես: Դասակարգային պայքարը մղվում է կատաղորեն, սակայն որոշ վայրերում այն հրահրվում է ԱՄՆ-ի կամակատար պետությունների կողմից՝ գրեթե անկազմակերպ  ընդդիմության դեմ:

Եկող տասնամյակում և հաջորդ դարում իմպերիալիստներն իրենք կվերացնեն ձախ սենտիմենտալիստների քաղցր անուրջները: Խրճիթների և հյուղակների բնակավայրերում, հասիենդներում ու ֆավելաներում, այլև հենց «հետարդյունաբերական» կապիտալիստական երկրներում դասակարգային պայքարը կվերափոխվի երկկողմանի պայքարի: Միաժամանակ շատ ջուր, ավելի ճիշտ՝ արյուն կշարունակի հոսել հազարավոր կամուրջների տակով՝ Ասիայում, Աֆրիկայում, Լատինական Ամերիկայում և «Միջին Արևելքում»: Ամենևին չմեղմանալով խորհրդային անձնատուրության շնորհիվ` այդ հոսանքը կվերածվի հեղեղի:

Հայ ժողովրդի պարագայում մենք կանգնած ենք հրատապության առջև: Մենք չենք կարող սպասել և դիտել: Աշխարհաքաղաքական քարտեզի վրա մեր ունեցած դիրքի պատճառով սպասելու և դիտելու հետևանքները կարող են դյուրությամբ դառնալ կործանարար: Վերջին հինգ տարիներին և հատկապես 1988 թ. հետո կատարված իրադարձություններն արմատապես փոխել են Խորհրդային Հայաստանը: Հայերը եղել են մշտական խտրականության թիրախ խորհրդային որոշ պաշտոնատարների համար, ինչպես նաև անխտիր բռնության առարկա՝ Ադրբեջանի իշխանավորների համար: 

Անկախ այն բանից, թե որքան լուրջ, արդարացի կամ խորապես ապրված է որևէ ազգի բողոքը, անիմաստ է ըմբոստանալ` որդեգրելով մի քաղաքականություն, որն ամենայն հավանականությամբ վտանգում է առհասարակ ազգի գոյությունը: Ինչպես ես այստեղ և այլուր հանգամանալից փաստարկել եմ, Խորհրդային Միությունից Հայաստանի անջատումն անմիտ քայլ կլինի, որը պատմությունը երբեք չի ների:

Հայերն, իհարկե, միակ ժողովուրդը չեն, որ տուժում են չկողմնորոշվելու պատճառով: Հարկավ, շփոթմունքը դարձել է քաղաքական լանդշաֆտի գլխավոր առանձնահատկությունը: 1989 թվականն այս առումով բարձրակետ է թվում: Սակայն, ցավոք, այդ տարվա ցնցումների գլխավոր պատճառներից ոչ մեկը չի անհետացել: Տնտեսական բարեփոխումները չեն հաջողվել, արտադրությունը սրընթաց նվազել է, այժմ նույնիսկ լայն սպառման առարկաների կարիք կա, և գործազրկությունը շարունակում է աճել, մինչդեռ գները շատ ավելի արագորեն են աճում, քան աշխատավարձերը: Ուստի` առկա են լուրջ նախանշաններ, որ առջևում նույնիսկ է՛լ ավելի կտրուկ ոլորաններ ու շրջադարձներ կարող են լինել: 

Նման իրավիճակում շփոթմունքը լիովին սպասելի է: Տվյալ դեպքում, սակայն, քաղաքական եղանակի ցուցիչը նույնիսկ ավելի շատ է աջ թեքվել: Ոմանք ձգտում են կտրուկ անցման` կապիտալիզմի, մինչդեռ ուրիշները պահանջում են վերադառնալ հասարակության կառավարման հին, ավտորիտար եղանակին: Ռասիզմը և ազգայնամոլության ծայրահեղ ձևերը ևս բարգավաճում են: Օրինակ` «Պամյատ» շովինիստական կազմակերպությունը շահել է սպառնալիորեն մեծաթիվ ռուսների համակրանքը, Վրաստանում, Ուզբեկստանում և Տաջիկստանում ռասիստական խաժամուժը կոտորել է անպաշտպան փոքրամասնությունների, իսկ Ադրբեջանում լայնամասշտաբ կոտորածներն ու ահաբեկչական արշավանքները լայնորեն ընդունվել և օժանդակվել են բնակչության մեծամասնության կողմից և անգամ արժանացել տեղական իշխանությունների հովանավորությանը: Սիոնիստների գաղութարարական ծրագիրն այժմ զարգանում է բացահայտորեն՝ խորհրդային տասնյակ հազարավոր քաղաքացիների դրդելով և համոզելով արտագաղթել պաղեստինյան հափշտակված երկիրը:

Ես փորձել եմ ցույց տալ, որ հետսոցիալիստական երկրներում հաամատարած հակակրանքն ամեն սոցիալիստականի կամ կոմունիստականի հանդեպ իր արմատներն ունի համապատասխան «սոցիալիստական» երկրի տնտեսական համակարգում, հաստատությունների կառուցվածքում և պետական քաղաքականության մեջ: Նման համատարած սոցիալական դժգոհությունը համատեղ զգայախաբության արդյունք չէ: Սակայն, ինչպես այս դարում, ավելի վաղ, ֆաշիզմի ծագումն է վկայում, նման դժգոհությունը մարդկային հոծ զանգվածներին կարող է մղել` անխոհեմաբար որդեգրելու այնպիսի քաղաքական ծրագրեր, որոնք վնասակար են իրական ժողովրդավարության համար: 

Այսօր բուրժուական գաղափարախոսության գերիշխանությունը համատարած և անսահմանափակ է: Ինքը՝ Յոզեֆ Գեբբելսը, կապշեր այն գաղափարական համերաշխությունից, որ տիրում է ողջ Արևելյան Եվրոպայում: Նույնիսկ ԿԿ-ի բազմաթիվ անդամներ, ովքեր մի ժամանակ կառչած էին մաշված դարձվածքների չոր ու ցամաք համակարգից, որ ընդհանրություն չուներ իսկական մարքսիզմի հետ, այժմ հակված են «ազատ շուկայի» մասին պաթետիկ ճամարտակություններ անելու:

Կապիտալիզմն արևելյան եվրոպացիները գրեթե մշտապես պատկերում են իբրև մի արդյունավետ համակարգ, որում մարդկանց ստեղծարար գորրծունեությունն ազատ է: Այս պատկերը հաճախ համալրվում է ԱՄՆ-ի, (Արևմտյան) Գերմանիայի, Ճապոնիայի, Իտալիայի և մի բուռ այլ շահագործող կապիտալիստական կենտրոնների տնտեսական զարգացման օրինակներով: Հաշվի չի առնվում, իհարկե, որ այդ կապիտալիստական մետրոպոլների հարստությունը (որից բնավ չեն օգտվում այդ երկրների բոլոր բնակիչները), չէր կարող գոյություն ունենալ առանց էժան հումքի, աշխատանքի շուկանների և կապիտալի ու ապրանքի շուկաների` այն աղքատ երկրներում, որոնք կազմում են կապիտալիստական աշխարհի մեծագույն մասը:

Հատկանշանական է նաև, որ «Արևմուտքի» այդ ակնապիշ երկրպագուները պարբերաբար դատապարտում են ԽՍՀՄ-ի միջամտությունն իրենց երկրների ներքին գործերին` միաժամանակ լռություն պահպանելով ներխուժման բազմաթիվ այլ օրինակների մասին: Սակայն, խորհրդային ներխուժման նույնիսկ ամենավատթար դեպքերը (օրինակ՝ Հունգարիա և Չեխոսլովակիա) պատճառ չդարձան այնպիսի ավերածության, բռնության ու մարդկային տառապանքի, որոնց հանգեցրին իմպերիալիստական ներխուժումները Չինաստան, Ալժիր, Կորեա, Վիետնամ, Կամբոջիա, Նիկարագուա, Անգոլա, Մոզամբիկ, Լիբանան և Էլ Սալվադոր (էլ չխոսենք 100 միլիոնից ավելի մարդկանց մասին, որոնք զոհ գնացին գաղութարար և իմպերիալիստական տերությունների միջև միայն այս դարում եղած հակամարտությունների ընթացքում):

Այս օրերին շփոթմունքը կարող է լինել քաղաքական քարտեզի հիմնական առանձնահատկությունը, սակայն շփոթմունքի աստիճանն ամեն տեղ նույնը չէ: Հարկավ, այսպես կոչված «Երրորդ աշխարհում» միլիոնավոր մարդիկ չեն կորցրել իրենց կողմնորոշման զգացողությունը: Ասիայում, Աֆրիկայում և Լատինական Ամերիկայում որոշ սոցիալիստներ պատրանքներ ունեն իմպերիալիզմի անհետացման կամ մեղմանալու մասին: Այդ մարդիկ կապիտալիզմը ճաշակում են ավելի մոտիկից, քան Արևելյան Եվրոպայի ժողովուրդները: Ի վերջո, առաջիններն են կազմում կապիտալիստական աշխարհի բնակչության մեծագույն մասը: Այս հարյուրավոր միլիոնների հասնող մարդկանց կյանքը համր վկան է այն փաստի, որ կապիտալիստական երկրների փոքրամասնության հարստությունը, բազմակարծությունն ու «հանդուրժողականությունը» հիմնված են իրենց ռեսուրսների գերշահագործման և պարբերական կողոպուտի վրա: Հարյուր միլիոնավոր ասիացիների, աֆրիկացիների և լատինա-ամերիկացիների քրտինքը և արյունը սոսկ խորացրել է նրանց հուսախաբությունն ինտերնացիոնալ օգնության հաստատություններից: «Հետարդյունաբերական» կապիտալիստական «Հյուսիսի» յուրաքանչյուր հարուստ առևտրական կենտրոնի հետևում հորիզոնի վրա խղճուկ հյուղակներ են երևում:

Եվ քանի որ մարդիկ ձգտում են ընդդիմանալ նման շահագործմանը, ուստի իմպերիալիստական երկրների եկամուտները և ռազմավարական շահերը պետք է ապահովվեն ուժի միջոցով: Հետևաբար` հարուստ «Հյուսիսի» նշանավոր «ժողովրդավարությունը» մերժվել է կապիտալիստական երկրների բնակչության գերակշռող մեծամասնության կողմից: Միլիոնավոր ասիացիներ, աֆրիկացիներ և լատինա-ամերիկացիներ տեսել են միայն հրեշավոր բռնապետներ, «անհայտացումներ» և կեղտոտ պատերազմներ, կամ, որ ավելի վատթար է, ԱՄՆ-ի ռազմական խորհրդատուների և մահասփյուռ ջոկատների կողմից պարտադրված զավեշտական «ժողովրդավարություն»:

«Սոցիալիզմի» ձախողման մասին մամուլի ընդհանուր համոզմունքը լսելիս ոչ ոք չի պատկերացնի, որ կապիտալիզմին բնորոշ աղքատությունը և թշվառությունն այժմ ավելի են խորացել, քան նախկինում: Նաև ոչ ոք չի պատկերացնի, որ հարուստ և աղքատ կապիտալիստական երկրների միջև ճեղքվածքն ավելի ու ավելի է խորանում:

Կապիտալիզմն ի սկզբանե անողորմ է եղել: Հարկավ, նույնիսկ Օսվենցիմից և Հիրոսիմայից հետո դժվար է պատկերացնել այն սպանդի հրեշավորությունը, որը երևան եկած կապիտալիզմի ակնառու հետևանքն էր: Նախնական կուտակման պատմական իրողությունն այսօր հաճախ անուշադրության է մատնվում, բայց քանի որ Կոլումբոսի՝ Ամերիկա հասնելու հինգհարյուրամյակը մոտենում է, մենք պետք է հիշենք, որ Ամերիկայի բնիկ ժողովուրդներն իրենց երկրից արտաքսվել են եվրոպական գաղութարարների կողմից. նրանք կոտորվել են, ոչնչացել հիվանդություններից և արգելափակվել հանքահորերում, որտեղ աշխատելով մահանում էին մի քանի ամիս անց: Նրանց քաղաքակրթությունները կործանվել են, նրանց երկիրը՝ նվաճվել, իսկ նրանց պաշարները՝ թալանվել: (Եթե ոչ եվրոպացիների կրած տառապանքները երբևէ նշանակություն ունենային տեղեկատու միջոցների համար, ապա նրանք հյուսիսային և հարավային Ամերիկաների բնիկ ժողովուրդների զանգվածային ոչնչացմանը կվերաբերվեին այնպես, ինչպես հրեաների ցեղասպանությանը:) 

Եվ այն նույն ժամանակ, երբ բնաջնջվում էին միլիոնավոր հնդկացիներ, գաղութարար իշխանությունները դատարկում էին աֆրիկյան գյուղերը՝ միլիոնավոր մարդկանց անասունների նման նավերով ամերիկյան գաղութների ստրկավաճառների շուկաներ տեղափոխելու համար: Անասելի քանակությամբ մարդիկ լցվում էին ստրուկների նավերը և մահանում ծովում, իսկ վերապրողները ցմահ աշխատում էին պլանտացիաներում, կամ վերապրում էին՝ ականատես լինելու, որ իրենց երեխաները, շղթայված, ծեծված, վաճառվում են բարձր գնով: 

Եվրոպայի արդյունաբերականացումը և օտարերկրյա շուկաների բացումը հավասարապես անողորմ էին: Բրիտանական գաղութարարները միլիոնավոր չինացիների դրդեցին թմրամոլության, բեռնակրի աշխատանքի և պոռնկության, իսկ Հնդկաստանում ինքնապահովող գյուղացիական տնտեսությունները դիտավորյալ քանդվեցին՝ պարբերաբար հանգեցնելով սովի և զանգվածային սովահարության: Եվրոպական գաղութատիրությունը տարածվեց ողջ աշխարհում` յուրաքանչյուր երկրամասում թալանելով այն, ինչ կար, յուրաքանչյուր ժողովրդից կորզելով այն, ինչ նա կարող էր տալ: Ահա այսպես Եվրոպական երկրները ձեռք բերեցին ոսկի և արծաթ՝ իրենց դրամատների համար, շաքար, սուրճ, թեյ, ծխախոտ և ռոմ՝ իրենց սպասքապահարանների համար և բամբակ, կաուչուկ, պղինձ՝ իրենց գործարանների համար: 

Սա հախուռն ճարտասանություն կամ քարոզչի երևակայության արտադրանք չէ, այլ փաստերի հույժ ճշմարիտ և հույժ թերի թվարկում: Դ.Հ. Լոուրենսը միանգամայն ճիշտ էր, երբ 1923 թ. «ժողովրդավարական» «Արևմուտքի» մասին գրում էր, թե մարդիկ «ինքնասպան էին լինում դեպի այդ ժողովրդավարությունը»: Եվ չի կարելի զանց առնել դաժանության և կեղեքման այդ փաստերի ամբողջությունը՝ իբրև հին պատմություն. այժմյան իմպերիալիստները նույնքան վայրագ են, որքան անցյալի նվաճողներն ու գաղութարարները: Սակայն այսօր, համակարգիչների, ՄԱՀ-ի և ռազմական ուղղաթիռների դարաշրջանում, նախնական կուտակման ժառանգորդներն անհամեմատ ավելի արդյունավետ են գործում:

Ճիշտ է, հակագաղութատիրական ազատագրական պատերազմները և բանվորական շարժումներն իմպերիալիստներին պարտադրել են չափավորել իրենց չարաշահումները և հնազանդություն ապահովելու համար դիմել անուղղակի միջոցների: Բացառությամբ ծայրահեղ դեպքերի, օրինակ, տեղական իշխանություններն ու զինված ուժերն են այժմ կատարում սև գործն օտար կապիտալիստների համար, և այս ու այնտեղ զավեշտական ընտրություններ են ընթացել՝ դրածո կառավարությանը մահաբեր ջոկատներով պաշտպանելու համար: Արտադրող զանգվածների համար, սակայն, արդյունքը նույնն է. շահագործում, ճնշում և աղքատության պարուրաձև խորացում: Ներկայումս ոչ միայն համընդհանուր թշվառությունն առավել մեծ չափերի է հասել, այլև աղքատ և հարուստ երկրների միջև անջրպետը մեծացել է, և ամբողջ աշխարհամասեր հայտնվել են շատ ավելի վատթար չքավորության գրկում, քան նախկինում երբևիցե եղել է: 

Նույնիսկ իր առավել ազատական կերպարանքով, կապիտալիզմն այն համակարգը չէ, որ արժանի է աջակցության: Փաստորեն հենց այս պահին, երբ նախկին «սոցիալիստական» բլոկի միլիոնավոր մարդիկ կուրորեն մեծ արագությամբ աճապարում են նրան ընդառաջ, միլիոնավոր այլ մարդիկ համայն աշխարհի բազմաթիվ երկրներում դիմում են ամեն կարգի զոհողության` այդ համակարգն իրենց ուսերից թոթափելու համար: Ֆիլիպիններում, Էլ Սալվադորում, Հարավային Աֆրիկայում, Չիլիում, Բրազիլիայում և Պաղեստինում, հիրավի, մեր մոլորակի՝ կապիտալիստական գերիշխանության տակ գտնվող յուրաքանչյուր անկյունում քաջարի և լավագույն կանայք, տղամարդիկ ու անգամ երեխաները պայքարում են հանուն իրական ժողովրդավարության և սոցիալիզմի:

Ես գիտեմ. ինչ որ այստեղ ասացի, հազիվ թե որևէ նշանակություն ունենա նրանց համար, ովքեր երազում են մի անիրական դրախտի մասին, որտեղ բոլորը կլինեն կապիտալիստներ: Թերևս միայն իրական կապիտալիզմի երկարատև առկայությունը կարող է հակակշռել այն թշնամանքին, որ նրանք տածում են այն բանի հանդեպ, ինչը կոչում են սոցիալիզմ: Ամեն դեպքում ցավալի է, որ այդքան մեծաթիվ արևելյան եվրոպացիներ նախընտրել են դիմել մի պատրանքից մյուսին` փոխանակ նոր ուղի հարթելու առաջ, դեպի սոցիալիզմ, որ չակերտավոր չի լինի:


Հատված Մոնթե Մելքոնյանի «Պայքարելու իրավունքը. Հայոց ազգային հարցի Մոնթե Մելքոնյանի գրվածքները ընտրանի» գրքից (2007) [The Right to Struggle: Selected Writings of Monte Melkonian on the Armenian National Question, 1993]

Աղբյուրը՝ hambardzum.am կայքի արխիվ