Իսլամացման հիմնախնդիրը ժամանակակից Թուրքիայում․ Ազդող գործոնները ու տարբեր մոտեցումները

Ժամանակակից գլոբալ քաղաքականության համատեքստում իսլամական գործոնի դերի բարձրացումը հանգեցնում է վերջինիս  հետ կապված երևույթների արժևորմանը ու վերաարժևորմանը: Այդպիսի երևույթներից է իսլամականացման հիմնախնդիրը, որի կարևորմանը նպաստեցին հատկապես վերջին տարիներին միջազգային քաղաքական գործընթացները` մասնավորապես այսպես կոչված «արաբական գարնան» հետևանքով Եգիպտոսում իսլամիստական ուժերի իշխանության գալը, դրան հաջորդած պետական հեղաշրջումը, Սիրիայի և Իրաքի տարածքում իսլամական պետություն ստեղծելու ծայրահեղական ուժերի փորձը (Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետություն): Նպաստեց նաև էներգետիկ գործոնի դերի մեծացումը, ինչը  փաստորեն ենթադրում է, «իսլամական  ռեժիմների» հետ երկխոսության անհրաժեշտություն:

Ինչ վերաբերում է խնդրի առնչությանը Թուրքիային, ապա այս խնդիրն այստեղ ոչ միայն նոր չէ, այլև ունի ծավալուն նախապատմություն, խորը սոցիալ-հոգեբանական պատճառներ և էականորեն տարբերվում է արաբական երկրներում իսլամականացման խնդրից: Խնդրի ասպարեզ գալն իր հետ բերում  է որոշակի այլ հարցեր, օրինակ՝ որքանո՞վ է նման իսլամը Թուրքիայում և այլ իսլամական պետություններում, արդյո՞ք համեմատելի են իսլամականացման հիմնախնդիրները այս երկրներում: Հետաքրքրական է նաև իսլամի և արևմտյան դեմոկրատական արժեքների փոխհարաբերությունների շուրջ  ձևավորված քննարկումը. արդյո՞ք դրանք համադրելի են, որո՞նք են համադրման եզրերը, թե՞ նման  փորձերը դատապարտված են ձախողման: Այս խնդրի առնչությամբ Թուրքիայում վերջին տարիներին տեղի ունեցած սկանդալները և դրանց հաջորդած գործընթացները (մասնավորապես 2016 թվականի հուլիսին տեղի ունեցած ռազմական հեղաշրջման փորձը) ցույց են տալիս, որ խնդիրը, չնայած բազմաթիվ հետազոտողների այլակարծությանը, ոչ միայն լուծված չէ, այլ դեռևս սրման փուլում է:

Իսլամը Օսմանյան կայսրությունում

Թուրքիայում իսլամական գործոնի դոմինանտության ավանդույթը գալիս է դեռևս Օսմանյան կայսրության շրջանից: Օսմանյան կայսրության սուլթանը ոչ միայն պետության աշխարհիկ ղեկավարն էր, այլ նաև հոգևոր առաջնորդը` խալիֆը:  Օսմանյան կայսրության սուլթանի գլխավոր նպատակն էր իսլամի տարածումը «անհավատների հողերում» և իսլամական արժեքների պաշտպանությունը, իսկ սուլթանի հպատակները համարվում էին նրա ստրուկները և պարտավոր էին ծառայել նրան ու անվերապահորեն ենթարկվել նրա հրամաններին: Առհասարակ, Օսմանյան կայսրության և թուրքական էթնոսի ձևավորման գործընթացում չի կարելի անտեսել իսլամի խաղացած կարևորագույն դերը: Ինչու՞ կարևորագույն։ Քանի որ, թերևս, որևէ այլ գործոն ավելի կարևոր դեր չի խաղացել թուրքերի էթնիկ կազմավորման գործընթացում: Այլ գործոնները (լեզվական ընդհանրություն, մշակութային ընդհանրություն, ընդհանուր ծագում, «ընդհանուր նպատակի» առկայություն) կարելի է ասել, որ ստորադասվում են:

Օսմանյան կայսրության մեջ գոյություն ուներ մի պաշտոն, որը փաստորեն  քաղաքական էր կամ պետական  և ստեղծված էր կարգավորելու կրոնական խնդիրները: Խոսքը շեյխ ուլ իսլամի մասին էր (արաբերենից բառացի թարգմանած՝  ավագը իսլամում): Դա  կայսրության կարևորագույն պաշտոններից մեկն էր: Նա էր մեկնաբանում և հիմնավորում պետության քաղաքականությունը և սուլթանի որոշումները Ղուրանի տեսանկյունից: 18-19-րդ դարերում պետության ճգնաժամի աստիճանական խորացում էր տեղի ունենում, ինչը արտացոլվում էր ոչ միայն տնտեսական և քաղաքական, այլ նաև սոցիալ-հոգեբանական ոլորտներում: Այս գործընթացը կանգնեցնելու միտում ուներ սուլթան Աբդուլ Մեջիդի կողմից 1839 թվականից հռչակված Թանզիմաթը, որը փաստորեն էական արդյունք չտվեց:

Թանզիմաթը այլ խնդիրների լուծման հետ միաժամանակ միտված էր կարգավորելու թուրքական պետություն-իսլամ փոխհարաբերությունները, սակայն, ինչպես նշվեց վերևում, այդ քայլը ապարդյուն էր: Հաջորդ տարիներին, հատկապես Աբդուլ Համիդ 2-րդի կառավարման ժամանակաշրջանում, իսլամը պետության կողմից կիրառվում էր որպես գաղափարախոսական զենք իշխող վերնախավի հետադիմական քաղաքականությունը իրականացնելու, իրականացվող քաղաքական բռնաճնշումները, ազգային և կրոնական փոքրամասնությունների զանգվածային կոտորածները արդարացնելու համար: Պետություն-կրոն փոխհարաբերությունների իրական կարգավորումները տեղի ունեցան արդեն Թուրքիան հանրապետություն հռչակելուց հետո:

Իսլամի հիմնախնդիրը Թուրքիայում Աթաթուրքի բարեփոխումների ներքո

Առաջին համաշխարհային պատերազմում կրած պարտությունից հետո Թուրքիան թևակոխեց Աթաթուրքի ռեֆորմների շրջանը: Թերևս սա Թուրքիայում առաջին և, կարելի է ասել` դեռևս ամենահաջողված պայքարն էր պետության աշխարհիկացման գործում: Առհասարակ, Աթաթուրքի բարեփոխումների ընդհանուր միտումը կարելի է բնութագրել պետության աշխարհիկացմամբ: Նախ` 1922 թվականին Աթաթուրքը առանձնացրեց իրարից խալիֆի և սուլթանի ինստիտուտները  և վերացրեց սուլթանությունը: Այնուհետև` 1924 թվականին վերացվեց նաև խալիֆությունը: Աթաթուրքը գտնում էր, որ երկիրը պետք է որդեգրի արևմտյան մոդելը և միակ ճիշտ ուղին կարող է լինել աշխարհիկ պետությունը:  Հետագայում իրականացվեցին այլ ռեֆորմներ (գլխաշորերի արգելում, շարիաթի դատարանների վերացում, կոչումների փոխարինումը ազգանուններով, արաբատառ այբուբենի փոխարինում լատինատառով): Աթաթուրքի ռեֆորմները փաստորեն հանդիսանում են ժամանակակից Թուրքիայի Հանրապետության հիմքը: Այդ ռեֆորմներով արգելվում էին նաև կրոնական միաբանությունները: Սակայն, ըստ որոշակի աղբյուրների, այդ միաբանությունները շարունակում են ընդհատակյա գործունեությունը և դրանց անդամներ են հանդիսացել Թուրքիայի նախկին վարչապետ և նախագահ Թուրգութ Օզալը, նախկին վարչապետ Նեջմեթին Էրբականը, Իսլամական Բարօրություն կուսակցության առաջնորդ Ռեջայի Քութանը, ինչպես նաև ներկայիս էլիտայի ներկայացուցիչներ նախկին նախագահ Աբդուլահ Գյուլը (2007-2014), նախկին վարչապետ և ներկայիս նախագահ Ռեջեփ Թայիբ Էրդողանը, նախկին փոխվարչապետ Բյուլենթ Արինջը (2009-2015), պառլամենտի նախկին խոսնակ Մեհմեդ Ալի Սահինը (2009-2011)[4]:

Իսլամի հետ կապված մի շարք դրսևուրմներ ժամանակակից Թուրքիայում

Ըստ Կենտրոնական հետախուզական վարչության (ԿՀՎ) կայքում հրապարակված տվյալների` Թուրքիայում բնակչության 99.8%-ը մուսուլման է, մնացած 0.2%-ը՝  քրիստոնյա և հուդայական:  Մուսուլման բնակչության 72%-ը սունիներ են, 25%-ը` շիաներ և ալևիներ, իսկ 3%-ը` շիա-տաներկուականներ: Տևական ժամանակ լաիցիզմը (աշխարհիկությունը) Թուրքիայում հանրապետության հիմքերից մեկն էր և, փաստորեն, գերակշռում էր իսլամական ավանդույթների հանդեպ: Սակայն վերջին տարիներին տեղի ունեցած մի շարք դեպքեր, ի ցույց դրեցին խնդրի բաց կողմերը:

2012 թվականի հոկտեմբերին սկսվեց դաշնակահար Ֆազիլեմ Սայի դեմ դատական գործընթացը: Խնդիրն այն էր, որ նույն թվականի ապրիլին Սայը Twitter սոցիալական ցանցի իր էջում հրապարակել էր հետևյալ գրառումը. «Չգիտեմ` արդյոք դուք ևս եկել եք նման եզրահանգման, բայց, երբ կյանքում բախվում ես որևէ ապուշի` կործանված, խղճուկ մարդու, գողի կամ հիմարի, նա անկասկած իսլամիստ է լինում»:  Բացի այդ՝ նշվում էր, որ Սայը ծաղրել է մուսուլմանական դրախտը՝ համեմատելով այն «հասարակաց տան» հետ:  2013 թվականին թուրքական դատարանը նրան մեղավոր ճանաչեց և դատապարտեց 10-ամսյա պայմանական կալանքի[13]:

2012 թվականի ապրիլին Թուրքիայի պառլամենտը հաստատեց որոշում, որը ենթադրում էր Թուրքիայի տարրական և միջնակարգ դպրոցներում Ղուրանի և Սուննայի դասավանդում[14]: Բացի այդ՝ արաբերենը դառնում էր կամընտրական առարկա: Մինչ այդ աշակերտները իրավունք ունեին ընտրել իսպաներեն, իտալերեն կամ չինարեն՝ որպես երկրորդ օտար լեզու: Փաստորեն արաբերենը մտցվեց այդ լեզուների շարքը: Որոշմանը կողմ էին քվեարկել Արդարություն և Զարգացում կուսակցությունը և պառլամենտի ազգայնական ուժերը:

2010 թվականին Թուրքիայի Բարձրագույն կրթության հանձնաժողովը որոշում ընդունեց, որով հանվում էր ուսումնական հաստատություններում կանացի գլխաշոր կրելու արգելքը[15]: Այս խնդիրն ուներ տևական պատմություն: 1925 թվականին արգելքը դրվել էր  Աթաթուրքի կողմից և նպատակ ուներ կատարել հերթական քայլը պետության և հասարակության աշխարհիկացման գործում: Հետագայում եղել էին մի շարք փորձեր հատկապես Թուրգութ Օզալի կողմից, սակայն դրանք գործնական արդյունքի չէին բերել: 2013 թվականի հոկտեմբերին հանվեց պետական հիմնարկներում կանացի գլխաշոր կրելու արգելքը[16]: Այդ որոշմանը դրական արձագանքեց Եվրոհանձնաժողովը՝ գնահատելով այդ քայլը որպես առաջընթաց` կանանց իրավունքների և բազմակարծության ապահովման ասպարեզում[17]:  Առաջին կինը, որ խախտել էր պետական հիմնարկներում գլխաշոր կրելու արգելքը, Աբդուլլա Գյուլի կինն էր: Նախագահ Գյուլի երդման արարողությանը նրա կինը ներկայացել էր գլխաշորով[18]: Դա 2007 թվականին էր, փաստորեն այն ժամանակ , երբ արգելքը դեռ չէր հանվել: Այնուհետև` 2013 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Թուրքիայի պառլամենտի կին պատգամավորները նիստի եկան գլխաշորերով[19]: Սա փաստորեն   ցույց տվեց այս պայքարում այդ ժամանակվա վարչապետ (ներկայիս նախագահ) Էրդողանի վերջնական հաղթանակը:

Առաջին հայացքից գուցե այս փաստը թվում է ոչ այնքան էական, սակայն, հաշվի առնելով իսլամական աշխարհում սիմվոլների կարևորությունը  և այն փաստը, թե երկար ժամանակ ինչպիսի պայքար էր տարվում դրա համար, ուղղակի անհնար է չշեշտել այդ փաստի կարևորությունը: Փաստորեն, Թուրքիայում հետընթաց կատարվեց հանրապետության հիմնադրի կայացրած կարևորագույն որոշումներից մեկից:  Բացի այդ, խնդիրն ավելի կարևորվում է, եթե այն  դիտարկում ենք իսլամականության և աշխարհիկության միջև պայքարի համատեքստում: Փաստորեն, սա քայլ էր աշխարհիկությունից դեպի իսլամականացում:

Իսլամը և արմատական ծայրահեղական խմբավորումները Թուրքիայում

Հիմնախնդրի ուսումնասիրության համատեքստում կարևոր է անդրադառնալ նաև Թուրքիայում ծայրահեղական ուժերի և խմբերի ակտիվացմանը և դրա վրա ազդող արտաքին ու ներքին պատճառներին:

 Թուրքիայում ռադիկալության աճը պայմանավորված է  ներքին քաղաքական և պատմական պատճառներով, բացի այդ՝ վերջինիս վրա ներազդող գործոններն են նաև թուրքական նացիոնալիզմն  ու քրդական գործոնը[20]: Որպես արտաքին գործոններ կարելի է նշել արևմտյան մոդելով ընթանալը, ԱՄՆ-ի և Իսրայելի հետ դաշնակցությունն ու համագործակցությունը, որոշ դեպքերում (որոշ խմբերի դեպքում) նաև  Իրանի գործոնը:

Թուրքիայում գործում են մեծ թվով ռադիկալ-իսլամիստական խմբեր, որոնցից են «Պայքարողներ հանուն Երուսաղեմի», «Հիզբ-ութ Թախրիր», «Իսլամական շարժման կազմակերպությունը», «Մեծ արևելքի նվաճողների իսլամական ճակատը»,  «Քրդական Հեզբոլահը», բացի այդ՝ նշվում է նաև միջազգային ահաբեկչական ցանցերի` «Ալ-Քաիդայի»  ներկայությունը Թուրքիայում: Սրանցից հատկապես հետաքրքրական է «Քրդական Հեզբոլահը», որը պայքարում էր ոչ միայն թուրքական իշխանությունների, այլ նաև Քրդստանի Բանվորական կուսակցության (PKK) դեմ: Չնայած կարելի է ասել, որ ռադիկալ խմբավորումները Թուրքիայի քաղաքական կյանքում և քաղաքական որոշումերի կայացման վրա մեծ ազդեցություն չունեն, սակայն սրանք, այնուամենայնիվ, երկրի տարածքում գործող ահաբեկչական խմբավորումներ են և ժամանակ առ ժամանակ հանդես են գալիս ահաբեկչական ակցիաներով, ինչը չի կարող չանհանգստացնել իշխանություններին: Այսպիսի կազմակերպությունների հիմնական թիրախը համարվում է Աթաթուրքի կերպարը, որի ռեֆորմները, ըստ նրանց, շեղել են Թուրքիան «իսլամական ուղուց»: Դրանք, որպես կանոն, հանդես են գալիս «արևմտյան ուղուց» հրաժարվելու դիրքերից, մի մասը գտնում են, որ պետք է պայքարել Իրանի և առհասարակ շիական վտանգի դեմ, մի մասը համարում են, որ պետք է ստեղծել իսլամական պետություն Իրանի մոդելով[21]: Հարկ է նշել, որ դրանք հիմնականում սուֆիական ուղղության զանազան ուսմունքների կրողներ են:  Եվ, չնայած դրանց դեմ թուրքական ուժային կառույցների, ընդհանուր առմամբ, արդյունավետ պայքարին՝ կա տեսակետ, որ դրանց դերը և կշիռը գնալով կարող է բարձրանալ:

Ռադիկալության և ահաբեկչական խմբավորումների աճը ավելի հրատապ և սուր են դարձնում իսլամի և արևմտյան դեմոկրատական արժեքների միջև քննարկումը : Քանի որ քաղաքական իշխանությունը գտնվում է Էրդողանի և նրա կուսակցության ձեռքում, կարելի է ասել, որ իսլամականացման գործընթացը գնում է ըստ նրանց նախանշած ուղու: Իհարկե, բավականին բարդ խնդիր է այս հարցում որևէ բան կանխատեսելը, այնուամենայնիվ, գաղափարական կամ զուտ տեսական առումով վերջին տարիներին խնդրի հետ կապված ահռելի գործ է արվել: Հետաքրքրական է նաև խնդրի շուրջ մոտեցումների խիստ տարբերությանը, ինչը ևս վկայում է խնդրի բազմակողմանի և բարդ լինելու մասին և ենթադրում է խնդրի շուրջ որոշակի մոբիլության առկայություն: Թուրքիայում իսլամական և արևմտյան դեմոկրատական արժեքների համեմատության և համադրության  գործում ահռելի է Ֆեթուլլահ Գյուլենի ներդրումը:

Ֆեթուլլահ Գյուլենի գործոնը Թուրքիայի իսլամականացման ֆոնին

Ֆեթուլլահ Գյուլենը  ժամանակակից ամենահակասական թուրքական քաղաքական և հասարակական գործիչներից մեկն է: Հանդիսանում է նաև  իսլամի մեծագույն գիտնականներից: Նրա ուսմունքը`գյուլենականությունը ուսումնասիրվում և հետազոտության է ենթարկվում աշխարհի առաջատար համալսարաններում: Գյուլենը իր աշխատություններում հաճախ է անդրադառնում իսլամի և դեմոկրատական արժեքների համեմատության հիմնախնդրին: «Համեմատական մոտեցումը իսլամին և դեմոկրատիային» հոդվածի մեջ Գյուլենը առաջ է քաշում այն տեսակետը, որ արևմտյան հետազոտողների շրջանում տարածված է իսլամի և դեմոկրատիայի միջև համեմատություն դնելու սխալը[23]: Նա նշում է, որ դրանք գործնականում անհամեմատելի երևույթներ են, քանի որ իսլամը կրոն է, իսկ դեմոկրատիան` քաղաքական համակարգ, իսկ համեմատել պետք է ոչ թե այս երկու երևույթները, այլ դրանց արժեքային համակարգերն ու տեսական հիմքերի ընդհանրությունները: Գյուլենը նշում է, որ իսլամը չի առաջարկում հստակ, անփոփոխ պետական կառավարման համակարգ և չի փորձում դա ձևավորել: Դրա փոխարեն իսլամը հաստատել է այն հիմանարար սկզբունքները, որոնք սահմանում են պետական կառավարման հիմնական բնույթը՝ դրանով հնարավորություն տալով մարդկանց ընտրելու կառավարման ձևն ու տեսակը՝ կախված ժամանակից և հանգամանքներից[24]: Եթե փորձենք կարճ ներկայացնել Գյուլենի մոտեցումը, նա գտնում է, որ իսլամական արժեհամակարգը, հակառակ տարածված կարծիքին, չի հակասում դեմոկրատական արժեհամակարգին և վաղ իսլամի տեսական բազայում կարելի է գտնել դեմոկրատական արժեքային մոտեցումներ: Ուղղակի խնդիրը, ըստ Գյուլենի, իսլամի քաղաքականացման հարցում է: Քաղաքականությունը և պետությունը վերաբերում են մարդկանց կյանքի աշխարհիկ կողմին, իսկ կրոնը լուծում է հասարակական և միջանձնային հարաբերությունների հիմնահարցերը:

Գյուլենին հաճախ են մեղադրում Թուրքիայում իսլամական պետություն ստեղծելու ջանքերի մեջ: Առհասարակ, Գյուլենի ազդեցությունը Թուրքիայում ժամանակակից քաղաքական գարծընթացների վրա հագեցած է հակասական, իսկ շատ հաճախ՝ միֆական պատմություններով, իսկ նրա իրականացրած գործունեությունը ոչ միշտ է բխում իր ասածներից կամ գրածներից: Նրան մեղադրում են ամերիկյան քաղաքականությանը ձեռնտու գործունեության մեջ: Առհասարակ իսլամի քաղաքականացումը տարբեր մոտեցումներով որակվում է որպես ԱՄՆ-ի շահերին սպասարկող երևույթ:

Այսպիսով՝ ուսումնասիրելով իսլամացման հիմնախնդիրը ժամանակակից Թուրքիայում՝ կարելի է եզրակացնել, որ գործընթացը դեռևս սրման և լարման փուլում է, և կարևորագույն իրադարձությունները դեռ առջևում են: Եթե Թուրքիայի ներսում տեղի ունեցող գործընթացները համադրենք այն ամենի հետ, ինչ տևական ժամանակ տեղի է ունենում տարածաշրջանում, և հաշվի առնենք այն, թե ինչ մեծ դերակատարություն ունի Թուրքիան այդ բոլոր գործընթացներում, ապա կարող ենք փաստել, որ  այս ամենը սպառնում է դառնալ կարևորագույն գործընթաց ոչ միայն Թուրքիայում, այլև ամբողջ մերձավորարևելյան տարածաշրջանում: Մասնավորապես կարող ենք արձանագրել, որ իսլամը այն վճռորոշ գործիքներից մեկն է, որի շուրջ է կառուցվում Թուրքիայի ոչ միայն ներքին, այլև արտաքին քաղաքականությունը տարածաշրջանի երկրների մեծ մասի հետ: Հետաքրքրական է, որ իսլամը որպես արտաքին քաղաքական ֆակտոր է հանդիսանում ոչ միայն Թուրքիայի համար իր հարաբերությունները հարևան պետությունների հետ կառուցելիս և այդ երկրների ներքին քաղաքականության վրա ազդելու համար, այլ նաև հակառակ պարագայում, երբ որոշ տարածաշրջանային և գլոբալ արտաքին քաղաքական ուժեր օգտագործում են իսլամը Թուրքիայի ներքաղաքական գործընթացների վրա ազդելու և այդ երկրի հետ իրենց փոխհարաբերությունները կարգավորելու համար: Այս գործընթացը այսօր հատկապես ցայտուն է երևում Թուրքիա-Քաթար և Թուրքիա-Սաուդյան Արաբիա փոխհարաբերությունների համատեքստում: Այսպիսով`կարելի է փաստել, որ իսլամը՝ Թուրքիայի համար որպես ներքին և արտաքին քաղաքականության կերտման վրա ազդող հզոր և կարևորագույն գործիք,  վերջին տասնամյակում, ինչպես մինչև հանրապետության հռչակումն էր,  նորից սկսել է դառնալ այն հիմնաքարը, ինչի շուրջ կառուցվում և իրականացվում է Թուրքիայի քաղաքականությունը:


  

[1] http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/52398

[2]  http://islam-today.ru/istoria/rol-sejh-ul-islama-v-osmanskoj-imperii/

[3]http://www.intelros.ru/readroom/druzhba-narodov/druzhba-narodov-10-2011/11518-iranskaya-ili-tureckaya-sravnitelnyj-analiz-modelej-i-socialnyx-uslovij-upravlyaemoj-modernizacii.html

[4] http://www.noravank.am/arm/articles/detail.php?ELEMENT_ID=513

[5] https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People

[6] http://www.philtar.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/shia.html

[7] http://www.angelfire.com/az/rescon/ALEVI.html

[8] http://www.iranicaonline.org/articles/shiite-doctrine

[9]http://dic.academic.ru/dic.nsf/socio/1826/%D0%9B%D0%90%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%97%D0%9C

[10] http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/10/121018_turkey_pianist_islam_trial.shtml

[11] http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/10/121018_turkey_pianist_islam_trial.shtml

[12] https://www.newsru.com/cinema/15apr2013/fazilsay.html

[13]http://www.classica.fm/2013/04/16/pianist-fazil-say-priznan-sudom-bogokhulnikom-za-citirovanie-omara-khayyama/

[14]http://medina-center.ru/v-shkolah-turtsii-budut-izuchat-islam/

[15]http://www.turkishnews.ru/politika-i-obschestvo-turcii/news/v-turcii-snyat-zapret-na-noshenie-jenskogo-golovnogo-platka-v-vuzah

[16] http://www.ng.ru/world/2013-10-09/8_turkey.html

[17] http://ria.ru/world/20131008/968567896.html

[18] http://www.portalostranah.ru/view.php?id=52

[19] http://www.newsru.com/religy/31oct2013/hijab.html

[20] http://www.perspektivy.info/oykumena/azia/radikalnyje_islamisty_turcii_2009-05-28.htm

[21] http://www.perspektivy.info/oykumena/azia/radikalnyje_islamisty_turcii_2009-05-28.htm

[23]http://www.hizmet.today/sravnitelnyj-podhod-k-islamu-i-demokratii/

[24] http://www.hizmet.today/fethullah-gyulen-ob-islamistah-i-politicheskom-islame/

[25]https://www.goodreads.com/book/show/23666259-slam-ve-kapitalizm


  1. Интервью Фетхуллаха Гюлена газете “Казахстанская правда” от 15 сентября, 2006 г-http://fgulen.ru/ru/press-room/interview/1111-fethullah-gulen-interview-in-kazakhstan-pravda/30286-interviews-gulen-newspaper-kazakhstan-pravda-on-september-15-2006
  2. В сунне благословенного Пророка нет места насилию, Фетхуллах Гюлен- http://fgulen.ru/ru/fethullah-gulen-works-ru/1078-iebrannye-article-fethullah-gulen/33276-violence-is-not-in-the-tradition-of-the-prophet
  3. Сравнительный подход к исламу и демократии,Фетхуллах Гюлен- http://fgulen.ru/ru/fethullah-gulen-works-ru/1078-iebrannye-article-fethullah-gulen/30072-comparative-approach-to-islam-and-democracy
  4. Религия, право и исламская мысль в Современной Турции , Л.Р.Сюкияйнен-     http://fgulen.ru/ru/press-room/articles/30352-religion-law-and-islamic-thought-in-modern-turkey
  5. Политический ислам в современном мусульманском мире, Долгов Борис Васильевич-  http://www.perspektivy.info/oykumena/azia/politicheskij_islam_v_sovremennom_musulmanskom_mire_2007-10-04.htm
  6. Радикальные исламисты Турции, Разливаев Антон Алексеевич ”http://www.perspektivy.info/oykumena/azia/radikalnyje_islamisty_turcii_2009-05-28.htm
  7. In a Time When Political Islam has Become Very Popular, What Are Your Thoughts on the Relationship Between Islam and Politics?,  Z. Saritoprak-
  8. http://fgulen.ru/en/press/an-interview-with-fethullah-gulen-in-the-muslim-world/25408-in-a-time-when-political-islam-has-become-very-popular-what-are-your-thoughts-on-the-relationship-between-islam-and-politics
  9. cia.gov
  10. philtar.ac.uk
  11. angelfire.com
  12. iranicaonline.org
  13. dic.academic.ru
  14. bbc.co.uk
  15. rusorient.ru
  16. classica.fm
  17. umma.ua
  18. turkishnews.ru
  19. ng.ru
  20. ria.ru
  21. portalostranah.ru
  22. newsru.com
  23. islam-today.ru
  24. intelros.ru
  25. noravank.am
  26. perspektivy.info
  27. niagarafoundation.org
  28. fgulen.ru
  29. rus.ruvr.ru

Հեղինակ՝ Անդրանիկ Հովհաննիսյան (Andranik Hovhannisyan): © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են:


Facebook Comments

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here