Մեդիան (ԶԼՄ, սոցցանցեր, բլոգսֆերա) հասարակական հաղորդակցության հիմնական միջոցներից մեկն է, որը վճռորոշ դեր ունի հասարակական կարծիքի ձևավորման գործում: Թերթերը, հեռուստատեսությունը, ռադիոն և թվային հարթակները ներազդում են մարդկանց ընկալման վրա: Մեր օրերում մեդիան «որոշում» է՝ ինչպես ընկալել իրադարձությունները, խնդիրները և անհատականություններին։ Այս ազդեցության ըմբռնումը կենսական նշանակություն ունի, քանի որ այն ազդում է ժողովրդավարության, մշակույթի և հասարակական նորմերի վրա: Ավանդական մեդիան և սոցիալական ցանցերը փոխում են նորության ստեղծման և տարածման ձևը: Դրանք ազդում են ԶԼՄ-ների վրա երեք ձևով՝ բովանդակության ստեղծման, տեղեկատվության բաշխման և հաղորդման, և տեղեկատվության փնտրելու, ստանալու, հասանելիության գործիք դառնալու եղանակով:[1]
Մեդիայի ազդեցության մեխանիզմները
Նոր մեդիահասարակությունում մեդիան դառնում է օրակարգի ձևավորող: Մեդիան սպառողներին առաջարկոմ է աշխարհի, կատարվող իրադարձությունների ավելի պարզ և հասկանալի մոդել՝ սահմանելով օրակարգը և ուղղորդելով լսարանին՝ ինչի մասին մտածել: Լուսաբանման համար ընտրելով կոնկրետ պատմություններ, լրատվամիջոցները կարող են ազդել խնդիրների ընկալման, դրանց կարևորության վրա՝ ձևավորելով հանրային դիսկուրսը: Օրինակ, եթե լրատվամիջոցները հետևողականորեն ընդգծում են կլիմայի փոփոխությանն առնչվող հարցերը, հասարակությունը, ավելի հավանական է, որ առաջնահերթություն տա բնապահպանական քաղաքականությանը:
Կիրառելով շրջանակավորումը (ֆրեյմինգ/framing) մեդիան պատմությունը ներկայացնում է հատուկ ձևով, որն ազդում է նյութի ընկալման և մեկնաբանման վրա: Բառերի, պատկերների և համատեքստի ընտրությունը կարող է զգալիորեն ազդել, պատմության ընկալման վրա: Օրինակ՝ բողոքը որպես «խռովություն» ընդդեմ «ցույցի» նկարագրելը կարող է դիտողի մոտ առաջացնել տարբեր զգացմունքային արձագանքներ և դատողություններ:
Մեդիա բովանդակության երկարաժամկետ ազդեցությունը ձևավորում է անհատի կողմից իրականության ընկալումը: Օրինակ՝ լրատվամիջոցների կողմից հանցագործությունների շարունակական լուսաբանումը կարող է անհատներին ստիպել գերագնահատել հանցավորության տարածվածությունը հասարակության մեջ՝ ազդելով իրավապահների և հանրային անվտանգության վերաբերյալ նրանց կարծիքի վրա:
Մեդիագրագիտությունը` մեդիաազդեցության գործիք
ԶԼՄ-ների ազդեցությունն, այնուամենայնիվ, ամբողջական չի լինի, եթե հասարակությունը պատրաստված չլինի ֆիլտրել տրվող տեղեկությունը: Մեդիաազդեցության վրա ազդող մի շարք գործոններից թերևս ամենակարևորը մեդիագրագիտությունն է, որը հնարավորություն է տալիս հասարակությանը գնահատել և քննադատաբար վերլուծել մեդիա բովանդակությունը: Մեդիա գրագետ անհատներն ավելի լավ են ճանաչում և հասկանում կողմնակալությունը, ապատեղեկատվությունը, մեդիա հաղորդագրությունների հիմքում ընկած շարժառիթները՝ նվազեցնելով լրատվամիջոցների ազդեցությունը իրենց կարծիքների վրա:
Մշակութային և սոցիալական ենթատեքստերը ևս պակաս կարևոր դեր չեն խաղում լրատվամիջոցների ասելիքի մեկնաբանման հարցում: Անհատների համոզմունքները և փորձառությունը ազդում են լրատվամիջոցների բովանդակության ընկալման վրա, ինչը հանգեցնում է տարբեր մեկնաբանությունների և կարծիքների:
Լրատվամիջոցների նկատմամբ վստահությունը կարևոր գործոն է դրանց ազդեցության չափը որոշելու համար: Անհատները, որոնք ընդունում են լրատվամիջոցների աղբյուրները որպես արժանահավատ, ավելի հավանական է, որ հայտնվեն դրանց ազդեցության թիրախում: Հակառակը՝ լրատվամիջոցների նկատմամբ թերահավատությունը նվազեցնում է դրանց համոզիչ ուժը: Լրատվամիջոցների տարբեր աղբյուրների հասանելիությունը հնարավորություն է տալիս անհատներին ծանոթանալ բազմաթիվ տեսակետների՝ հանգեցնելով ավելի տեղեկացված և հավասարակշռված կարծիքների: Եւ ի հակադրություն սրա՝ մեկ լրատվամիջոցի վրա հույս դնելը կարող է հանգեցնել խնդիրների նեղ ըմբռնմանը:
Մեդիան իր ներազդեցության դաշտ երբեմն լցնում է նաև ապատեղեկատվութուն և կեղծ լուրեր։ Նմանօրինակ լուրերի տարածումը կարող է հանգեցնել համատարած թյուր պատկերացումների և թյուր կարծիքների: Մասնավորապես սոցիալական մեդիա հարթակներն են դարձել են կեղծ տեղեկատվության տարածման հիմք՝ խաթարելով հանրային վստահությունը և խոչընդոտելով տեղեկացված որոշումների կայացմանը: Կեղծ տեղեկության տարածումն այս պարագայում կարող է հավասարակշռվել միայն դրան հակառակ՝ նույն սոցմեդիայում իրական տեղեկության ավելի ակտիվ տարածմամաբ:
Ներկայումս ոչ միայն կառավարություններն են ձևավորում համացանցային իրականությունը, այլև քաղաքացիական հասարակությունը, արդյունաբերությունը, մեդիա ընկերությունները, լրագրողները և բլոգերները, սոցցանցերի օգտատերերը նույնպես իրենց դերակատարությամբ ձևավորում են ապագայի համացանցը: Այս տեսանկյունից հրատապ է դառնում «հավաքական պատասխանատվությունը» և մեդիագրագիտությունը: [2] Լրատվամիջոցների սպառման ձևերը, հատկապես սոցիալական ցանցերում, կարող են ստեղծել խմբեր, որտեղ անհատները սպառում են միայն այն տեղեկատվությանը, որը համահունչ է նրանց առկա համոզմունքներին: Նախապես գոյություն ունեցող կարծիքների այս ամրապնդումը նպաստում է հասարակության բևեռացմանը և բաց երկխոսության բացակայությանը:
Մեդիաազդեցությունը սոցիալական մեդիայում
Մեդիա ոլորտում մեծանում է սոցիալական մեդիայի ազդեցությունը։ Եվ այսօր սոցիալական մեդիան ավելի շատ բազմազանության և բազմակարծության հնարավորություն է տալիս, քան ավանդական մեդիա հարթակները: 2023թ. «Ինտերնյուսի» հետազոտության համաձայն՝ հարցվածների մեծ մասը նշել է, որ օրական մի քանի անգամ լուրերին ծանոթանում է սոցիալական մեդիայի միջոցով։ Նորությունները կիսելու հիմնական հարթակը Facebook-ն է, դրան հետեւում են Instagram-ն ու YouTube-ը։ Սոցիալական մեդիան հաճախ կիրառվում է լրատվամիջոցների կողմից լսարանի ընդլայնման եւ երիտասարդացման համար։ Օրինակ՝ ավանդական լրատվամիջոցը բացում է TikTok օգտահաշիվ կամ պատրաստում կարճ տեսանյութեր։ [3]
Ապատեղեկատվության և այլ բացասական ազդեցություններին զգուգահեռ չենք կարող չանդրադառնալ նաև հանրային կարծիքի վրա մեդիայի դրական ազդեցությանը։
Լրատվամիջոցները ծառայում են որպես կրթական գործիք՝ հանրությանը տեղեկացնելով ընթացիկ իրադարձությունների, գիտական առաջընթացի և սոցիալական խնդիրների մասին: Փաստացի տեղեկատվություն և փորձագիտական վերլուծություն տրամադրելով՝ լրատվամիջոցները նպաստում են կիրթ որոշումներ կայացնող քաղհասարակության ձեւավորմանը:
Լրատվամիջոցները կարող են սոցիալական փոփոխությունների կատալիզատոր լինել՝ ընդգծելով անարդարությունները և պաշտպանելով մարգինալացված համայնքները: Հետաքննող լրագրության միջոցով լրատվամիջոցները կարող են բարձրացնել իրազեկությունը և մոբիլիզացնել հասարակական աջակցությունը սոցիալական շարժումներին: Լրատվամիջոցները հարթակ են ստեղծում տարբեր ձայների և տեսակետների համար՝ հասարակական խնդիրների շուրջ ավելի ընդգրկուն երկխոսություն խթանելով: Տարբեր տեսակետների բացահայտումը խրախուսում է կարեկցանքն ու փոխըմբռնումը, նպաստելով ավելի համախմբված հասարակությանը:
Մեդիափորձագետ Սամվել Մարտիրոսյանի խոսքով. «Մեդիայի դերը միշտ նույնն է՝ գտնել կարևոր տեղեկատվություն, ստուգել այն, եղածը՝ վերստուգել և տարածել», իսկ թե որքանով են ԶԼՄ-ներն այն ճիշտ իրականացնում, նշում է. «Բնականաբար կախված լրատվամիջոցից, եթե կոնկրետ հարցը Հայաստանի մասին է, ապա մեծամասնությունը վատ է իրականացնում, կան այնպիսիք, որոնք անում են դա լավ, բայց քիչ են»:
Կեղծ տեղեկատվություն կամ ապատեղեկատվություն ստեղծող ու տարածող ԶԼՄ-ների շահերը և նպատակները երբեմն կարող են համընկնել միմյանց, իսկ երբեմն՝ տարբերվել: «Կան լրատվամիջոցներ, որոնք պարզապես ոչ պրոֆեսիոնալ են և կամայական ապատեղեկատվությունը վերարտադրում են, իսկ կան նաև լրատվամիջոցներ, որոնք կատարում են քաղաքական պատվերներ և դա անում են շատ գիտակցված, լինում են նաև տնտեսական պատվերներ, ոչ քաղաքական, բայց նույն բանն են», ” նշում է Սամվել Մարտիրոսյանը։[4]
Կարծիք ձևավորելու ուժը և հավասարակշռված տեղեկատվության խթանման պատասխանատվությունը
Մեդիան մեծ հնարավորություն է ստեղծում հասարակական-քաղաքական ցանկացած իրադարձությունն ավելի արագ, թեկուզև անմշակ ու չմեկնաբանված, հասցնելու թե՛ թիրախային, և թե՛ ավելի լայն լսարանին՝ էականորեն ազդելով անհատական և կոլեկտիվ տեսակետների վրա: Այն, իր տարբեր ձևերով, լինի ավանդական լրատվամիջոց,, թե թվային հարթակ, զգալի ուժ ունի օրակարգեր սահմանելու և հանրային դիսկուրսը ուղղորդելու հարցում: Ընտրովի զեկուցումների, նորությունների առանձին հայեցակետերի վրա շեշտադրման և պատմությունների ձևավորման միջոցով լրատվամիջոցները կարող են ուղղորդել հանրային ուշադրությունը և ազդել իրողության ընկալման վրա:
ԶԼՄ-ների դերը կարծիքի ձևավորման գործում ակնհայտ է բազմաթիվ համատեքստերում՝ սկսած քաղաքական արշավներից և սոցիալական շարժումներից մինչև սպառողների ամենօրյա ընտրությունը և մշակութային միտումները: Կարևորելով որոշ պատմություններ և թերզեկուցելով մյուսները՝ լրատվամիջոցները կարող են իրականության շեղված ըմբռնում ստեղծել՝ ամրապնդելով կոնկրետ տեսակետներ և հանգեցնելով բևեռացված կամ կողմնակալ տեսակետների: Այս ուժն ամրապնդվում է թվային դարաշրջանում, որտեղ ալգորիթմները կարող են ավելի արմատավորել կարծիքները՝ ներկայացնելով տեղեկատվություն, որը համահունչ է օգտատերերի առկա համոզմունքներին՝ զտելով հակառակ տեսակետները:
Այնուամենայնիվ լրատվամիջոցների ազդեցությունը միակողմանի չէ։ Տեղեկատվության տարբեր աղբյուրների աճող հասանելիությունը հնարավորություն է տալիս անհատներին քննադատաբար ֆիլտրել տրվող տեղեկատվությունը։ Որպես լրատվամիջոցների սպառողներ, կարևոր է լինել խորաթափանց և նախաձեռնող՝ փնտրելով տարբեր տեսակետներ, փաստեր ստուգելու և տարբեր լրատվամիջոցներին բնորոշ պոտենցիալ կողմնակալությունները ճանաչելու հարցում: Մեդիագրագիտության և քննադատական մտածողության հմտությունների զարգացումը կարող է անհատներին հնարավորություն տալ ավելի արդյունավետ կողմնորոշվել մեդիա դաշտում և ձևավորել հիմնավորված կարծիքներ՝ հիմնված տեղեկատվության լայն սպեկտրի վրա:
Ամփոփում
Ի վերջո, կարծիքի ձևավորման վրա լրատվամիջոցների ազդեցությունը անհերքելի է և՛ լրատվամիջոցների, և՛ սպառողների համար կարևոր է պատասխանատվությամբ մոտենալ այդ ազդեցությանը: Լրատվական կազմակերպությունները պետք է ձգտեն ճշտության, արդարության և թափանցիկության, մինչդեռ սպառողները պետք է զարգացնեն քննադատական գիտակցություն։ Հավասարակշռելով այդ ջանքերը՝ հասարակությունը կարող է ավելի լավ օգտագործել լրատվամիջոցների ուժը՝ զարգացնելով տեղեկացված, ներգրավված լինելու և մտածված հանրային դիսկուրս ձևավորելու ներուժը:
[1]Բայադյան Հ., Ժամանակակից տեղեկատվական և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների տարածումը և զարգացումը Հայաստանում, Երևան, «Նորավանք» ԳԿՀ, 2005: [2]Facebook in Armenia: Users and Using, Results of Surveys Among Facebook Users in Armenia, EU, OSCE Office in Yerevan, Region Research Center, Yerevan, 2013, URL: https://www.osce.org/yerevan/108535?download=true (Accessed: 16.10.2017). [3] Շախրամանյան Յ., Հայկական մեդիա շուկայի վերլուծություն. Մարտահրավերներ եւ լավատեսության հիմքեր, mediamax.am, Երևան, 2024 [4] Սարգսյան Ա., Տեղեկատվական դիվերսիա․ ԶԼՄ-ների ազդեցությունը մարդկանց վրա, 1in.am, Երևան,2023:Հղումներ
Հեղինակ` Օֆելյա Արսենյան (Ofelya Arsenyan) © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են:
Նյութը պատրաստվել և հրապարակվել է «Դասավանդի՛ր, Հայաստան» կրթական հիմնադրամի հետ համագործակցության ծիրում՝ Ուսուցչական առաջնորդության ամառային փորձնակության ծրագրի շրջանակում:
Ընթերցե՛ք նաև «Ինլայթ»-ի մեր կողմից թարգմանված և մշակված այլ հոդվածները՝ հեղինակված Serious Science-ի և Al Jazeera English -ի կողմից: