Արդյո՞ք խորհրդային շրջանի մարդն իրավունքներ ունի

Մի քանի տարի շարունակ Խորհրդային Միությունը և Արևելյան դաշինքի երկրները որոշակի բանակցություններ էին վարում Արևմտյան Եվրոպայի երկրների և Ամերիկայի հետ, այսպես կոչված, միջազգային լարվածության լիցքաթափման ուղղությամբ՝ ուղղված Արևելքի և Արևմուտքի դիմակայության ձևերի մեղմացմանը։ Այդ բանակցությունների վարման ընթացքում, որոնք անց էին կացվում Հելսինկիում՝ Ֆինլանդիայում, իրականացվում էր միանգամայն ծիսական առևտուր Արևելքի և Արևմուտքի միջև՝ Արևելքում մարդու իրավունքների վերաբերյալ որոշ միջազգային համաձայնագրերի պահպանման վերաբերյալ: Երբ օգոստոսի 1-ին Հելսինկիում ստորագրվեց, այսպես կոչված, Եզրափակիչ ակտը, այդ ակտի բաժիններից մեկը ընդգրկեց այսպես կոչված երրորդ զամբյուղի դրույթները, այսինքն՝ մարդու իրավունքների պաշտպանության դրույթները, որը ընդունեցին Հելսինկյան ակտը ստորագրած պետությունները։

Այս ամենը ոչինչ չէր նշանակի, քանի որ ակնհայտ էր, որ արևմտյան կառավարությունը չէր պատրաստվում ո՛չ Խորհրդային Միությունից և ո՛չ այլ սոցիալիստական երկրներից խստորեն պահանջել այդ համաձայնագրերը պահպանել։ Բայց խորհրդային իշխանությունը թույլ տվեց բացթողում․ Հելսինկիի խորհրդակցության Եզրափակիչ ակտը («Անվտանգության և համագործակցության խորհրդակցությունը Եվրոպայում» այդպես էր այդ խորհրդակցության ամբողջական անվանումը) հրապարակվեց “Известия” թերթում։ Բոլոր խորհրդային մարդիկ պարզում են, որ, փաստորեն, իրենք ունեն որոշակի իրավունքներ, որոնք խորհրդային կառավարությունը պարտավորվել է պահպանել։ Նրանք հիացմունքով կարդում են, որ այդ համաձայնագրի տակ դրված է ոչ այլ ոքի, այլ Լեոնիդ Իլյիչ Բրեժնևի ստորագրությունը։ 

Եվ ընդհանուր առմամբ, այնուհետև, այս իրավապաշտպան հանրությունում սկսեց քննարկվել, թե արդյո՞ք հնարավոր է դրանից ինչ-որ արժեքավոր բան ստանալ: Եղել են բավականին բուռն քննարկումներ և, վերջ ի վերջո, մի խումբ մարդիկ՝ առաջին հերթին Յուրի Ֆյոդորովիչ Օռլովը,  որոշեցին, որ այո՛, կարելի է։ Միայն դրա համար անհրաժեշտ է ստեղծել խումբ, որը պետք է ոչ թե բողոքներով զբաղվի, այլ նորմալ նպատակային գործողություններով։ Նրանով, ինչն այսօր անվանում են մոնիթորինգ․ Խորհրդային Միությունում մարդու իրավունքների ոտնահարման վերաբերյալ  տեղեկատվության հավաքագրմամբ, համակարգմամբ, ստուգմամբ, հրապարակմամբ։

Այսպիսով, օժանդակող խումբը ստեղծվեց 1976թ․ մայիսի 12-ին։ Իհարկե, այդ խմբի անդամներից շատերը բռնաճնշումների ենթարկվեցին, բայց և այնպես, ռեզոնանսը ահռելի էր, և միութենական որոշ հանրապետություններում ստեղծվեցին նմանօրինակ Հելսինկյան խմբեր՝ Լիտվայում, Վրաստանում, Ուկրաինայում, էլ որտեղ, Հայաստանում։ Եվ ի պաշտպանություն խորհրդային Հելսինկյան խմբերի մի շարք խմբեր ստեղծվեցին արտասահմանում։

Այսինքն՝ Խորհրդային Միությունում մարդու իրավունքների ոտնահարման, մարդու իրավունքների հետ տեղի ունեցող տարբեր տգեղությունների մասին տեղեկատվության քանակը բարձրացել էր մեկ կարգով։ Աստված գիտի, թե որտեղից, ինչ անհայտ ծագերից, այդ հելսինկյան խմբերին սկսեցին տեղեկացնել, գրել մարդիկ, ովքեր երբեք որևէ առնչություն չէին ունեցել այդ այլախոհային դրսևորումներին։

Ես կցանկանայի, խոսելով Հելսինկյան անդամների մասին, նրանց թվում էին հայտնի այլախոհներ` կազմակերպիչն էր Յուրի Ֆյոդորովիչ Օռլովը, այնպիսի հայտնի այլախոհներ, ինչպիսիք են՝ Պյոտր Գրիգորևիչ Գրիգորենկո, Լյուդմիլա Միխայիլովնա Ալեքսեևա, որը գլխավորում է այսօրվա Հելսինկյան խումբը, հանգուցյալ Ելենա Գեորգևնա Բոները՝ ակադեմիկոս Սախարովի կինը, մի շարք հետաքրքիր և հրաշալի մարդիկ այդ խմբի անդամներն էին,  ես պարզապես կցանկանայի՝ որպես դիմանկար, պատմել Հելսինկյան խմբի մի մասնակցի մասին, որը հիմնադիր հայրերից չէր։ Նա Սոֆյա Վասիլևնա Կալլիստրատովնան է՝ մոսկովյան փաստաբան։ Սոֆյա Վասիլևնան դասվում էր մեծ փաստաբանների շարքին, այդպիսի փաստաբաններ այլախոհների շրջանում, հիրավի, հռչակավոր, եղել են ընդամենը երեք հոգի՝  նա, Դինա Իսակովնա Կամինսկայա, Բորիս Անդրեյևիչ Զոլոտուխին։ 3 փաստաբան, որոնց այլախոհները համարում էին ամբողջությամբ յուրային, փաստաբաններ, որոնք մշտապես և նպատակասլաց հանդես էին գալիս որպես պաշտպաններ քաղաքական գործընթացների ժամանակ՝ սկսած 60-ականների վերջից և, ի դեպ, այդ երեք փաստաբաններից ոչ մեկը երբեք իր պաշտպանության համար իր պաշտպանյալներից ոչ մի լումա չէր վերցնում, դա համարվում էր այդ երեք փաստաբանների շրջանում  նոնսենս․ անպարկեշտ էր այդ աշխատանքի համար գումար վերցնելը։

Զոլոտուխինի կարիերան քաղաքական պաշտպանության գործում շատ կարճ էր, նա ելույթ ունեցավ ընդամենը մեկ դատական գործընթացին, նա պաշտպանում էր Ալեքսանդր Գինզբուրգին 1968 թվականին և դրանից հետո հեռացվել է կուսակցությունից և վտարվել փաստաբանների կոլեգիայից՝ ոչ կուսակցական պաշտպանության գիծ տանելու պատճառով։ Եվ երկար ժամանակ զրկված էր սիրելի զբաղմունքից մինչև վերակառուցման տարիները։

Դինա Իսակովնա Կամինսկայան ավելի հաջողակ էր, նա նույնպես եղել է 1968 թ-ի հունվարի «Չորսի գործի» մասնակից, բայց նա կուսակցության անդամ չէր, այդ պատճառով նրան չվտարեցին կուսակցությունից։ Նա ելույթ է ունեցել շատ քաղաքական պրոցեսներում, եղել է փայլուն պաշտպան, բայց 70-ականների կեսերին սկսեցին նրան հեռու պահել այդ պրոցեսներից։ Եվ շուտով նա հեռացավ  երկրից, արտագաղթեց մահանալով  Միացյալ Նահանգներում։

Սոֆյա Վասիլևնայի մոտ եղել է մոտավորապես նույնը, բայց նա չի արտագաղթել, մնացել է Ռուսաստանում և ահա, զրկված լինելով իր սիրած զբաղմունքից, դատարանում քաղաքական գործերի ժամանակ պաշտպան լինելու հնարավորությունից, նա գտնում է իր քաղաքացիական խառնվածքին համապատասխան այլ ելք, մասնակցել մարդու իրավունքների պաշտպանությանը հասարակական կազմակերպության կազմում։

Ինձ բախտ է վիճակվել լսել նրա պաշտպանությունը և նրա ելույթների համոզիչ լինելը կարող է համեմատվել միայն դատավորների անթափանցելիությանը, որոնք միևնույն է մեղադրական դատավճիռներ էին կայացնում այդ գործերով։

Սոֆյա Վասիլևնան այդպես էլ  սիրում էր խոսել, սահմանելով իր դերը․ «Մենք հուղարկավորության ջահակիրներ ենք», ” ասում էր նա իր և այդ ոլորտիուրիշ փաստաբանների մասին։ 1983 թ-ին Մոսկվայի Հելսինկյան խմբի անդամ Սոֆյա Կալեստրատովայի դեմ քրեական գործ էր հարուցվել։ Այդ ժամանակ նա մոտ 80 տարեկան էր և Մոսկվայի Հելսինկյան խմբի այն 3 անդամները, որոնք դեռևս մնում էին Խորհրդային Միությունում և ազատության մեջ, որոշում կայացրեցին խմբի ինքնալուծարման մասին։

Ահա այսպիսի ավարտ ունեցավ Մոսկվայի Հելսինկյան խմբի այդ փուլի գոյությունը, ավելի ուշ վերակառուցման տարիներին այն վերակազմավորվեց, և այժմ համարվում է Ռուսաստանի ամենահայտնի իրավապաշտպան կազմակերպություններից մեկը։

Բնօրինակի հեղինակ՝ Александр Даниель, Arzamas


Թարգմանիչ՝ Ռոզա Միրզոյան (Roza Mirzoyan) © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են։