ՀՀ պետական պարտքի մակարդակի գնահատական

Պետական պարտքի արդյունավետ կառավարումը ցանկացած երկրի համար ունի կենսական նշանակություն։ Հայտնի փաստ է, որ տնտեսությունը զարգանում է որոշակի կանոնների համարժեք, ինչը, ընդհանուր դեպքում, հանգեցնում է ցիկլային զարգացման։

Վերլուծության հիմնական նպատակն է հետազոտել և գնահատել ՀՀ պետական պարտքի մեծությունը՝ զուգահեռաբար մեկնաբանելով նաև վերջին շրջանի՝ արտաքին պարտքի գծով զարգացումները, որակական գնահատական տալ պարտքի բեռի ծանրության աստիճանի կտրվածքով և ըստ հնարավորության:

Ժամանակակից տնտեսագիտության տեսությունն առանձնացնում է հետևյալ պարբերաշրջանները՝ ըստ ժամկետների.

  • Կիտչինի պարբերաշրջաններ՝ 3-4 տարի

  • Բիզնես պարբերաշրջաններ՝ 7-11 տարի

  • Կոնդրատևի պարբերաշրջաններ՝ 45-60 տարի

Ընդհանուր առմամբ, ցանկացած պարբերաշրջան դրսևորվում է 4 փուլով, որոնց ընթացքում պետության դերը՝ որպես տնտեսությունը կարգավորող մարմնի, կարծում ենք՝ անհրաժեշտաբար տարբեր է։ Դա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ տնտեսական խնդիրները չունեն նույն բնույթը տնտեսական ցիկլի տարբեր փուլերում։ Եթե աճի շրջանում հիմնական խնդիրը կարող է լինել հավանական գնաճը, ինչպես նաև տնտեսության մեջ առկա փողի բարձր առաջարկը, ապա անկման շրջանը, ընդհակառակը, աչքի է ընկնում տնտեսության մեջ փողի պահանջարկի աճով, բարձր գործազրկությամբ և արտադրության մակարդակի անկմամբ։ Սա նշանակում է, որ տնտեսության ակտիվացման համար անհրաժեշտ է «ֆինանսական ներանկում» փողի շուկա, ինչն էլ աշխուժացնում է տնտեսական իրավիճակը՝ աճի նոր նախադրյալներ ստեղծելով:

Պետական պարտքի կարևորությունը

Տնտեսության աշխուժացման վերը նշված գործընթացում անհնար է գերագնահատել պետական պարտքի դերը, քանի որ գործնականում հնարավոր չէ կայունացնել տնտեսությունն առանց պետական բյուջեի համար ծախսային համարվող միջամտության: Ըստ էության, երկրների կառավարությունները, անկախ քաղաքական դիրքորոշումներից և նկատառումներից, անհրաժեշտ է, որ տնտեսության անկման շրջանում ավելացնեն պետական պարտքը՝ բավարարելու համար տնտեսության կողմից ֆինանսական միջոցների պահանջը, իսկ աճի շրջանում համապատասխան հարկային քաղաքականության շնորհիվ կարողանան մարել գոյացած պարտավորությունները:

Չնայած տեսական դրույթներին՝ աշխարհի շատ երկրներ ձախողում են այս մոդելը և ոչ միայն չեն կարողանում մեկ ցիկլի ընթացքում բավարար միջոցներ ձևավորել, այլև թույլ են տալիս պարտավորությունների աստիճանական կուտակում, ինչն էլ բերում է սնանկացման՝ դեֆոլտի (պետական բյուջեի ֆինանսավորումը չի բավականացնում պարտքի սպասարկման համար): Սակայն ո՞րն է այդ շեմը, ինչպե՞ս և ո՞ւմ կողմից է սահմանվում: Այդ հարցերին պատասխանելու համար նախ անհրաժեշտ է սահմանել պետական պարտքի բացարձակ և հարաբերական մեծություններ հասկացությունները:

Պետական պարտքի բացարձակ մեծությունը երկրի արտաքին (այլ երկրների կառավարութուններ, միջազգային կազմակերպություններ, այլ երկրների բանկեր և այլն) և ներքին (տվյալ երկրի բանկեր, տնտեսվարող մարմիններ, այլ ռեզիդենտներ) պարտքերի հանրագումարն է՝ բացարձակ մեծությամբ:

Առայժմ վերջին հրապարակումները հաշվի առնելով՝ ՀՀ պետական պարտքը 2016 թվականի սեպտեմբերի վերջի դրությամբ կազմել է 2 տրլն 655.2 մլրդ  դրամ կամ 5 595 մլն ԱՄՆ դոլար, որից ներքին պետական պարտքը 476.6 մլրդ դրամ է կամ շուրջ 1 մլրդ դոլար:i Հասկանալու համար, թե ՀՀ պետական պարտքի բեռը մեծ է, թե ոչ, անհրաժեշտ է համեմատության չափանիշ ունենալ, որի նպատակով շատ հաճախ կիրառվում է Համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ): Այն իրենից ներկայացնում է մեկ տարվա (կամ այլ ժամանակահատվածի) կտրվածքով երկրի ամբողջ պատրաստի արտադրանքի և ծառայությունների շուկայական արժեքը։ii Տվյալ համեմատությունը կատարելիս՝ մենք բախվում ենք առաջին խնդրին. պետական պարտքը պահային ցուցանիշ է, այսինքն՝ գրանցվում է որևէ պահի դրությամբ, իսկ ՀՆԱ-ն կարելի է չափել միայն ժամանակի որոշակի շրջանում, սովորաբար՝ տարվա կտրվածքով: Դա ի նկատի ունենալով՝ համեմատության մեջ են դրվում տարեվերջյան պետական պարտքի և ՀՆԱ-ի ցուցանիշները: Այդ հարաբերակցությունն էլ հենց հանդիսանում է այն հարաբերական գնահատականը, որը թույլ է տալիս դատողություններ անել պետական պարտքի բեռի մակարդակի վերաբերյալ:

ՀՀ պետական պարտքի դինամիկան ցույց է տրված հետևյալ գրաֆիկում: Ինչպես երևում է գրաֆիկից, պետական պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունը կտրուկ աճել է 2009 թվականին, ինչը պայմանավորված էր ճգնաժամի հաղթահարման համար կառավարության կողմից ներգրավվող ֆինանսավորմամբ։ Այնուամենայնիվ, հետագա՝ «ոչ ճգնաժամային» տարիներին այդ ցուցանիշը ոչ միայն նվազման միտում չի դրսևորում, այլև ընդհակառակը, շարունակում է աճել՝ ընդհուպ մոտենալով ՀՆԱ-ի 50%-ին: Սա, անշուշտ, բացասական երևույթ է, և չի վկայում պետական ֆինանսների «առողջ» կառավարման մասին:

Ավելին, 2016 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ պետական պարտքն էլ ավելի է աճել և գրեթե անփոփոխ ՀՆԱ-ի պայմաններում, ինչը նշանակում է, որ պետական պարտքի և ՀՆԱ-ի հարաբերակցությունն էլ ավելի մեծ արժեք է ընդունել։ Այսպես, ՀՆԱ-ն 2016 թվականին կազմել է 5 067,9 մլրդ դրամ կամ 10 547 մլն ԱՄՆ դոլար:iii Հաշվի առնելով այն, որ 2016 վերջին եռամսյակում պետական պարտքի խոշոր մարումներ չեն գրանցվել, ապա հնարավոր է կանխատեսել պետական պարտք/ՀՆԱ ցուցանիշը նույնիսկ պաշտոնական հրապարակումից առաջ. այսինքն՝ 2016 թվականի համար կարելի է ակնկալել, որ պետական պարտքը կկազմի ՀՆԱ ոչ պակաս քան 53%-ը (5 595/10 547), իսկ արտաքին պետական պարտք/ՀՆԱ ցուցանիշը կկազմի մոտ 43,5% (4 590/10 547):

Այնուամենայնիվ, նույնիսկ այս հարաբերական ցուցանիշները հնարավորություն չեն ընձեռնում, որպեսզի պարտքի բեռի վերաբերյալ տրվեն գնահատականներ: Դա կատարելու համար անհրաժեշտ է ունենալ համեմատության հիմք: Արժույթի միջազգային հիմնադրամը սահմանում է այսպես կոչված «ցածր եկամուտ ունեցող» երկրների համար արտաքին պարտքի բեռի 3 մակարդակ՝ ցածր, միջին և բարձր, համապատասխանաբար՝ ՀՆԱ 30%, 40% և 50% մակարդակներով,iv ինչը նշանակում է, որ ՀՀ պետական պարտքի մեծությունը, համաձայն այս մեթոդաբանության, կարելի է գնահատել որպես միջին և ծանր բեռի միջանկյալ կետում: Այս բնորոշումը կարելի է հաստատել նաև ՀՀ օրենսդրությամբ ամրագրված պետական պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունը դիտարկելիս: Համաձայն Պետական պարտքի մասին ՀՀ օրենքի՝ “Կառավարության պարտքը տվյալ տարվա դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ չպետք է գերազանցի Հայաստանի Հանրապետության նախորդ տարվա համախառն ներքին արդյունքի  60 տոկոսը”:v Ընդ որում՝ «Կառավարություն» բառը ավելացել է 2015 թվականի հունիսի 23-ից հետո, իսկ մինչ այդ եղել է «Պետական պարտք»: Նշանակում է, որ 2015 թվականի հունիսի 23-ից հետո օրենքով սահմանափակվում են միայն ՀՀ Կառավարության և ոչ թե ՀՀ ԿԲ պարտավորությունները: 2016 թ. սեպտեմբերի դրությամբ ՀՀ ԿԲ պարտավորությունները կազմել են 506.4 մլն ԱՄՆ դոլար կամ ընդհանուր պետական պարտքի 9.05%, այսինքն՝ օրենքի նոր խմբագրումը հնարավորություն է տալիս 9.05%-ի չափով լրացուցիչ պարտք ներգրավել ՀՀ Կառավարությանը, իսկ ՀՀ ԿԲ-ի համար ֆորմալ առումով սահմանափակում չկա պարտավորությունների աճի տեսանկյունից: Այս սահմանմամբ նույնպես Հայաստանը մոտ է պետական պարտքի առավելագույն սահմանին (տարբերությունը կազմում է ընդամենը 7%)։

Պետական պարտքի թույլատրելի շեմի փոփոխությունների օրինակներ շատ կան աշխարհի տարբեր երկրներում, օրինակ՝ 2017 թ. մարտին կատարված վերջին փոփոխությամբ ԱՄՆ պետական պարտքի առավելագույն վերին սահման նշանակվեց 19.9 տրիլիոն ԱՄՆ դոլարը:vi

Զարգացած երկրները հնարավորություն ունեն պետական պարտք ներգրավելու նույնիսկ ՀՆԱ-ի ավելի քան 100 (օրինակ ԱՄՆ) կամ նույնիսկ ավելի քան 200 տոկոսի չափով (օրինակ՝ Ճապոնիա), սակայն այս երկրները աչքի են ընկնում տնտեսական աճի բարձր տեմպով և «բյուջետային կարգապահությամբ», ինչը թույլ է տալիս ունենալ բարձր պարտքային բեռ ցածր տոկոսային ծախսերի պայմաններում:

ՀՀ պարտքային բեռի ավելացման հետևանքները

Ինչպես նշվեց՝ կան պետություններ, որոնք առանց էական ծախսերի կարողանում են պետական պարտքի մակարդակը մեծացնել, ուստի կարևոր է նաև դիտարկել միջազգային պարտքային շուկաներում պարտավորությունների ներգրավման պայմանները: Գլոբալիզացիայի ներկա փուլում երկրները հնարավորություն ունեն միջազգային շուկա դուրս գալ և թողարկել արտարժույթով պետական պարտատոմսեր: Երկրները ձգտում են իրենց պարտատոմսերին տալ հնարավորինս հիշվող անվանումներ: Այսպես, Կորեան առաջարկում է “Kimchi” (ազգային ուտեստի անվանում) պարտատոմսեր, Թուրքիան՝ “Baklava”, Ճապոնիան առաջարկում է “Samurai” կոչվող պարտատոմսերը, իսկ Ավստրալիան՝ “Kangaroo” անվանումը ստացած պարտատոմսերը: ՀՀ-ն անմասն չմնաց նաև այս տենդենցից և 2013 թվականին շուկա հանեց 10 տարի ժամկետով, 700 մլն ԱՄՆ դոլար անվանական ծավալով պարտատոմսերի առաջին թողարկումը, որը ստացավ “Kardashian” պարտատոմսեր անվանումը:vii Այդ պարտատոմսերի գծով արժեկտրոնային եկամտաբերությունը (ՀՀ կառավարության համար ծախսատարությունը) կազմեց 6%, սակայն տեղաբաշխվեց 6.25%-ով: 2015թ. մարտի 26-ին ՀՀ կառավարությունն իրականացրեց եվրապարտատոմսերի երկրորդ թողարկումը, որի ծավալը 500 մլն ԱՄՆ դոլար էր, մարման ժամկետը՝ կրկին 10 տարի, արժեկտրոնային եկամտաբերությունը՝ 7.15%, իսկ տեղաբաշխման եկամտաբերությունը՝ 7.5%:viii Բացի այն, որ պարտատոմսերը տեղաբաշխվում են բարձր տոկոսադրույքով, նաև նկատվում է տոկոսադրույքի աճ, ինչը վկայում է ՀՀ կառավարության պարտավորությունների նկատմամբ վստահության անկման մասին: Համեմատության համար արժե նշել, որ ԱՄՆ գանձապետարանի կողմից թողարկված 10 տարի մարման ժամկետ ունեցող պարտատոմսերի գծով եկամտաբերութունը կազմում է ընդամենը 2.25%:ix

Վերը նշվածը հավաստում է, որ պարտքային բարձր բեռը և երկրի տնտեսության բարձր ռիսկայնությունը արդեն 2013 թվականից էին բացասական գործոն հանդիսանում: Իսկ 2016 թ. մարտին դրան ավելացավ նաև «Մուդիս» միջազգային վարկանիշային կազմակերպության կողմից ՀՀ սուվերեն ռեյտինգի իջեցումը ё (այդ թվում նաև պայմանավորված պետական պարտքի բարձր բեռով) B1 ստաբիլ կանխատեսումից դեպի B1 բացասական կանխատեսմամբ մակարդակի:x Դա նշանակում է, որ հետագա ֆինանսական ներգրավումների տոկոսադրույքը պետք է որ ավելի բարձր լինի։

Որոշակի հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև ՀՀ արտաքին պարտքի կառուցվածքը:

Ըստ պարտատեր երկրների և կառույցների վարկային պայմանագրերով ձևավորված ՀՀ կառավարության արտաքին պետական պարտքն ունի հետևյալ կառուցվածքը՝ ըստ վարկավորողի հատկանիշի:

Աղյուսակ 1 ՀՀ կառավարության արտաքին պարտքի կառուցվածքը ըստ պարտատերերիxi

 

Վարկային պայմանագրերով ձևավորված ՀՀ կառավարության արտաքին պարտքի կառուցվածքը ըստ պարտատերերի 31.12.2015 30.06.2016 30.09.2016
ՀՀ կառավարության արտաքին վարկերի գծով պարտք, մլն ԱՄՆ դոլար

2,936.20

3,051.00

3,151.10

Կառուցվածքն ըստ վարկատուների, %

100

100

100

Միջազգային կազմակերպություններ

84.8

84

84.1

Օտարերկրյա պետություններ

14.4

15.3

15.1

Առևտրային բանկեր

0.8

0.8

0.8

 

Ինչպես երևում է աղյուսակից՝ վարկային պայմանագրերով ձևավորված ՀՀ արտաքին պետական պարտքի մեջ գերակա տեսակարար կշիռ է կազմում միջազգային կազմակերպություններից ներգրավված միջոցները՝ ընդհանուրի 84%-ը, որից ամենամեծ տեսակարար կշիռն ունեն Զարգացման միջազգային ընկերակցության կողմից տրամադրված վարկերը: Օտարերկրյա պետություններից առավել մեծ տեսակարար կշիռ ունեն Ճապոնիայից ներգրավված միջոցները, ընդհանուրում՝ 8.8%՝ 2016 թ. սեպտեմբերի վերջի դրությամբ:

Եզրակացություն

Վերը շարադրվածը գալիս է հավաստելու այն միտքը, որ չնայած ՀՀ պետական պարտքի բեռը, գտնվում է բարձր մակարդակի վրա, այնուամենայնիվ դեռևս կառավարելի է։ Սակայն մտահոգող է այն փաստը, որ պետական պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունը տարեցտարի շարունակում է աճել՝ ՀՆԱ-ի ցածր կամ զրոյական աճի պայմաններում: Եթե հաշվի առնենք բիզնես պարբերաշրջանի տևողությունը (մինչև 11 տարի), ապա 2019-2021 թվականներին հնարավոր է տնտեսական նոր անկում, ինչը ֆինանսական միջոցների անհրաժեշտություն կառաջացնի ՀՀ տնտեսության համար: Եթե պետական պարտքի մակարդակը արդեն իսկ մոտենում է առավելագույն սահմանագծին, ապա կամ ՀՀ Կառավարությունը ունակ չի լինի ներգրավել նոր, խոշոր ֆինանսական ռեսուրսներ կամ էլ կկարողանա ներգրավել դրանք բավականին բարձր տոկոսադրույքով: Հետևաբար՝կմեծանա նաև ՀՀ սննկացման ռիսկը, ինչը ինքնին այլ, այս դեպքում արդեն պարտքային ճգնաժամ առաջացնող հիմնական պատճառն է:

Ապագա տնտեսական ցնցումներից խուսափելու համար անհրաժեշտ է պետական պարտքի թե՛ բացարձակ և թե՛ հարաբերական մակարդակի իջեցում։ Սա նշանակում է, որ տնտեսական պահանջներից ելնելով, հասունացել է բյուջետային միջոցների արդյունավետ և նպատակային ծախսմանն ուղղված բարեփոխումների իրականացման ժամանակը, ստվերային տնտեսության նվազեցման, հետևաբար նաև հարկեր/ՀՆԱ ցուցանիշի բարելավման և պետական բյուջեի եկամտային մասի ավելացման ժամանակը։




Հեղինակ՝ Էդգար Խաչատրյան (Edgar Khachatryan): © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են:


LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here