Կրթության յոթ կոմպլեքս դաս

Մեր ժամանակների ֆրանսիացի ամենահայտնի սոցիոլոգ և փիլիսոփա Էդգար Մորենի խորհերը՝ գիտելիքի նշանակության, պոետիկ ապրելակերպի, միասնության և բազմազանության մեծագույն արժեքների և մարդկային հասկացողության խնդիրների շուրջ:

Երևան հանել սխալը և պատրանքը, գիտելիքի նշանակությունը

Մենք ապրում ենք պատմական կարևոր ժամանակաշրջանում: Առաջին մեծ բարեփոխումը կատարվել է տասնիններորդ դարի սկզբին, երբ ժամանակակից համալսարանները սկզբնավորեցին գիտական կարգերը: Ետ նայելով՝ մենք հասկանում ենք, որ այս կարգերը մեծ առաջընթաց ապահովեցին, սակայն նրանք սահմանափակում են գիտելիքը, որովհետև առանձնացված են միմյանցից, և այս տարանջատումը խանգարում է մեզ լուծել հիմնարար, գլոբալ խնդիրները՝ ոչ միայն մեր անձնական կյանքում եղածները, այլ նաև նրանք, որոնց բախվում ենք իբրև քաղաքացիներ և մոլորակի վրա բնակվող մարդ արարածներ: Արդյունքում կրթական համակարգը մեզ տալիս է գիտելիք, բայց անգամ համալսարանները մեզ չեն տալիս բացատրություն, թե ինչ է գիտելիքը, այլ կերպ ասած՝ սխալի և պատրանքի մշտական ռիսկը: Մենք կարող ենք ճանաչել անցյալի սխալներն ու պատրանքները, բայց, ակնհայտորեն կլանված լինելով ներկայում՝ մենք դրանք երևան հանելու կարողություն չունենք:

Ինչո՞ւ մենք ունենք այս խնդիրը: Որովհետև ամբողջ գիտելիքը իրականության թարգմանությունն է որևէ մեկի ընկալման, լեզվի, գաղափարների և տեսությունների միջոցով: Այսպիսով, յուրաքանչյուր թարգմանություն (ինչպես ասում են իտալերենում, “traduttore, traditore”` «թարգմանիչը հավասարազոր է դավաճանի») դավաճանության ռիսկ է պարունակում: Եվ այսպես, ի՞նչ է տեղի ունենում: Տվյալները սխալ են մեկնաբանված, ուրեմն սխալի ռիսկ կա: Այսպիսով, մենք պետք է տեղեկացվածություն ուսուցանենք գիտելիքի միջոցով և ցույց տանք ճանապարհը դեպի համապատասխան գիտելիք: Ո՞րն է այս ճանապարհը: Իմանալ ինչպես որևէ մեկի գիտելիքը տեղադրել համատեքստում ոչ միայն աշխարհագրական առումով, այլև պատմական: Զետեղել այդ գիտելիքն այն ամբողջի մեջ, որին այն պատկանում է: Ողբերգությունն այն է, որ մենք այսօր ունենք փորձագետներ, որոնք բանիմաց են մեկ մասնագիտացման շրջանակներում, բայց երբ խնդիրը դուրս է գալիս իրենց մասնագիտացման սահմաններից, նրանք կորած են: Տնտեսագետները, որոնք ձևավորել են ճշգրիտ հասարակական գիտություն՝ հիմնված հաշվարկների վրա, անզոր են զարգացող ճգնաժամի դեմ, որովհետև այն ենթարկվում է ոչ միայն տնտեսագիտությանը, այլնաև շատ այլ պայմանների, և չնայած հաշվարկը օգտակար է, այն չի կարող ըմբռնել տառապանքը և մեր կյանքի մարդկային խնդիրները:

Ուսուցանել մարդու էությունը

Մենք պետք է սովորենք՝ ինչ է նշանակում մարդ լինել, որովհետև դպրոցում ոչ ոք մեզ չի սովորեցնում՝ ինչ է դա: Դա նշանակում է հասկանալ մեր կապվածությունը բնական աշխարհի հետ, ինչպես նաև՝ մեր տարբերությունները: Մեր գիտակցությունը և մեր մշակույթն են մեզ բնությունից տարբեր դարձնում: Մենք կրկնակի ինքնություն ունենք՝ կենսաբանականը և մարդկայինը: Սա է նշանակում լինել մարդ: Ավելին, գրականությունն ու վեպերը պատկերում են մարդկանց իրենց սուբյեկտիվ կյանքում, որը օբյեկտիվ գիտությունը չի կարող անել: Մենք մարդ արարածին սահմանեցինք որպես “homo sapiens”, որը նշանակում է «բանականությամբ օժտված»: Ինձ համար մարդկային արարածը “sapiens” (բանական) և “demens” (խելագար) է, և նա ունակ է բանականության և խելագարության: Խելագարությունն այն է, ինչ հին հույները անվանում էին մոլեգնություն: Բոլոր մեծ նվաճողները հավակնոտ էին և ձգտում էին իշխանության: Մենք ապրում ենք մեր կյանքը գնալով խելագարությունից դեպի բանականություն: Ամեն անգամ, երբ մենք բանական որևէ բան ենք անում, մենք օգտագործում ենք մեր հույզերը: Անգամ մաթեմատիկոսները սիրով են անում իրենց գործը:

Այսպիսով, ինչպե՞ս կարելի է համատեղել բանականությունը և զգացմունքները: Այս առանցքային հարցը պետք է կրթության մասը լինի: Մենք նաև սահմանեցինք մարդ արարածին որպես “homo faber”, որը նշանակում է «նա, ով գործիքներ է պատրաստում»: Բայց սկսած նախապատմական ժամանակներից գործիքները զարգացման միակ նվաճումները չէին: Դիցաբանությունը և կրոնները նույնպես ստեղծվեցին: Սրանք մարդկային երկու ասպեկտներն են: Մարդը միայն տեխնիկա չէ, նա ունի նաև արտասովոր հոգևոր և դիցաբանական կյանք: Մենք նաև նշեցինք “homo economicus”-ը, որը մարդուն իր սեփական շահերի միջոցով սահմանելու փաստն է: Այն գնալով ավելի շատ է համապատասխանում իրականությանը մեր քաղաքակրթության մեջ, բայց գործունեության շատ ոլորտներ կան, որոնցով հետաքրքրված չեն անգամ մեր քաղաքակրթությունում: Կա “homo ludens”-ը, որը նա է, ով խաղում է: Մենք բոլորս սիրում ենք խաղեր, և ոչ միայն մոլեխաղեր: Մենք վայելում ենք բոլոր տեսակի խաղերը, որոնք հաճախ անշահախնդիր են և կարող են անգամ մեզ մոռացնել տալ մեր սեփական շահերի մասին:

Վերջապես ես կարող եմ սահմանել կյանքը՝ որպես երկբևեռություն արձակի՝ այն ամենի, ինչ մենք ստիպված ենք անել և չենք վայելում, և պոեզիայի միջև, որը երջանկացնում է մեզ մեր համայնքի, սիրո, ընկերության և խաղերի շնորհիվ: Կյանքի պոեզիան է, որ մեզ ստիպում է ապրել: Արձակը պարզապես գոյատևելն է: Կրթության դերերից մեկն է՝ բացատրել, որ մարդիկ պետք է զարգացնեն  կյանքը բանաստեղծորեն վայելելու ունակությունը: Ուստի գեղագիտություն, երաժշտություն, նկարչություն և ընդհանրապես արվեստ սովորեցնելը այլևս շքեղություն չէ, այլ ճանապարհ՝ վայելելու կյանքի պոետիկ ասպեկտը, ինչպես օրինակ՝ թիթեռնիկին կամ թռչնին նայելը: Մենք պետք է դադարենք նույնացնել կրթությունը բարձր արտադրողականության, առևտրի և պրոֆեսիոնալիզմի հետ և վերադառնանք Ժան-Ժակ Ռուսոյի գաղափարին, որ սովորել ապրել նշանակում է սովորել ապրել պոետիկ:

Ուսուցանել Երկրի ինքնությունը և էթիկան

Ինքնությունը բնածին է մարդ արարածի համար: Մենք բոլորս ունենք ուղեղի նույն տեսակը, նույն հուզական կարողությունները, նույն անատոմիան և նույն ֆիզիոլոգիան, բայց անհատական տարբերություններով: Նույն կերպ, մենք բոլորս ունենք որոշակի մշակույթ, այսինքն՝ լեզու, հավատալիքներ և սովորույթներ, որոնցով մի հասարակությունը տարբերվում է մյուսից: Սա նշանակում է, որ կա խորը մարդկային միասնություն, որից սերվում է բազմազանությունը: Մենք պետք է տեղյակ լինենք այս միասնության մասին, բայց չպետք է մտածենք, որ բազմազանությունը երկրորդական կարևորություն ունի: Մարդկային միասնության մեծագույն արժեքը մարդկային բազմազանությունն է, և մարդկային բազմազանության մեծագույն արժեքը մարդկային միասնությունն է:

Մենք հիմա կիսում ենք նույն ապագան: Այն մոլորակային դարաշրջանում, որում մենք ապրում ենք, մենք կիսում ենք նույն կենսական խնդիրները և նույն ճակատագրական սպառնալիքները, ինչպես՝ միջուկային զենքերի կատարելագործումը, կենսոլորտին հասցված վնասը կամ անկայուն տնտեսությունը, որը կանգնած է ճգնաժամի շեմին: Ահա թե ինչու մենք պետք է Երկիր մոլորակը մեր տունը համարենք: Մենք պետք է հարգենք երկրների բազմազանությունը, բայց նաև ներկայացնենք այս հիմնարար միասնության գաղափարը: Սա նշանակում է, որ մենք պարտավորվածություններ ունենք անձնապես մեր, մեր ընտանիքի, բայց նաև մեր հասարակության առաջ: Մենք ոչ միայն իրավունքներ ունենք, որ բխում են ժողովրդավարությունից, այլև պարտականություններ, որովհետև մենք մեկ, անբաժան միասնություն ենք:

Դիմակայել անորոշությանը

Այսուհետ մենք գիտենք, որ ապագան անորոշ է ոչ միայն յուրաքանչյուր անհատի համար, այլ նաև մոլորակի համար: Եվ մենք գիտենք, որ այս անորոշությունը ծնում է անհանգստություն և վախ: Իմ կարծիքով, կարևորն այն է, որ գիտությունները, միկրոֆիզիկան, տիեզերագիտությունը և անգամ ժամանակակից քաոսի տեսությունը սովորեցնում են մեզ, որ մեր ամբողջ գիտելիքը անորոշ է: Եվ մենք գիտենք նաև, որ կենսաբանական էվոլյուցիան գծային չէ: Այն ընդմիջվում է աղետներով, ջրհեղեղներով, նոր սկզբներով: Ինչ վերաբերում է մարդկային պատմությանը, այն լի է եղել «աղմուկով և ցասումով», ինչպես ասել է Շեքսպիրը:

Այսպիսով, մենք միշտ իմացել ենք, որ ամեն ինչ անորոշ է, բայց մոռացել ենք դա: Ի՞նչն է կարևոր անորոշությանը դիմակայելու գործում: Առաջին՝ գիտակցել, որ ներկան անշարժ չէ, ինչպես շատ մարդիկ, ծուլությունից ելնելով, հակված են հավատալու, մինչև ինչ-որ մի խնդիր է ծագում: Մեր կարգախոսը պետք է լինի. «Ակնկալի՛ր անսպասելին»: Երկրորդ՝ բոլոր որոշումները, որ մենք հնարավոր է կայացնենք և՛ անձնապես, և՛ քաղաքականապես, ոչ այլ ինչ են, քան խաղադրույքներ: Մենք չենք կարող վստահ լինել, որ դրանք կհաջողվեն: Սա գիտակցելուց հետո մենք կարող ենք վերահսկել մեր գործողությունները և փոփոխել մեր ռազմավարությունը՝ հաշվի առնելով իրադարձությունները, որպեսզի կարողանանք դրանք վերափոխել: Ինչո՞ւ է «ռազմավարություն» բառը առաջացել ռազմարվեստից: Որովհետև ռազմարվեստը անորոշության հետ աշխատելու արվեստն է: Մենք չգիտենք մեր հակառակորդի մտադրությունները կամ պլանավորած քայլերը: Եվ դա մտածելակերպ է (նաև արվեստ, ինչպես մտածողության բոլոր առաջադեմ ձևերը), որն օգնում է վերափոխել պատահականությունը և օգտվել դրանից՝ փոխելով ռազմավարությունը, ինչպես Նապոլեոնն արեց Աուստերլիցի ճակատամարտում, երբ մառախուղից օգտվելով՝ փոխեց իր ռազմավարությունը և հաղթեց:

Հասկանալ միմյանց

Մարդկային հասկացողության խնդիրն ունի երկու մակարդակ: Առաջին մակարդակը տարբեր մշակույթներ, տարբեր հավատներ կամ ծեսերի ունեցող մարդկանց կամ մարդկային արարածներին հասկանալն է: Եվ մարտահրավերն այն է, որ կարողանանք զերծ մնալ հասարակակենտրոն մտածողությունից և չմտածենք, որ  մեր սեփական հասարակությունը ճիշտ է, իսկ այն, ինչ պատահում է այլուր, տարօրինակ է, խելագար և անմիտ: Սա առանցքային կետ է: Կա մեկ այլ խնդիր՝ այն, ինչ մենք կոչում ենք «մշակույթների երկխոսություն», որը պետք է իրականացվի անընդհատ զարգացող հաղորդակցության միջոցով: Բայց թյուրըմբռնման նոր աղբյուր կա, որն անվանում են անհատապաշտական էգոցենտրիզմ: Մենք կարծում ենք՝ մենք միշտ ճիշտ ենք, իսկ ուրիշները միշտ սխալ են: Մենք ինքներս մեր ճշմարտացիությունը հարցականի տակ չենք դնում: Ցավալի է տեսնել, որ ընտանիքներում թյուրըմբռնումներ կան ամուսինների միջև, ինչը տանում է բաժանման, նաև ծնողների և երեխաների միջև և հակառակը…

Եվ այսպիսի թյուրըմբռնումները գնալով ավելի են խորանում: Այս խնդրին լուծում տալու համար կրթությունը պետք է սովորեցնի մեզ՝ ինչպես լինել հետևողական ինքներս մեր հանդեպ, ինչպես քննադատել ինքներս մեզ, որպեսզի ի վիճակի լինենք տեսնել, որ յուրաքանչյուր մարդ զբաղվում է «ինքնախաբեությամբ»: Կարևորագույն սկզբունքներից է նաև բազմակողմանիությունը հաշվի առնելը: Երբ մենք չենք հասկանում դիմացինին, դրա պատճառն այն է, որ մենք հավասարեցնում ենք մարդուն իր բնավորության ամենանողկալի ասպեկտին: Սակայն փիլիսոփա Հեգելն ասել է. «Եթե ես մի մարդու, որն իր կյանքում հանցագործություն է կատարել, կոչում եմ հանցագործ, ես մոռանում եմ նրա բնավորության, կյանքի մնացած ասպեկտները և հիշում միայն այս մեկը»: Մենք պետք է հիշենք բազմակողմանիության մասին, որպեսզի՝ տեսնենք դիմացինի բնավորության տարբեր ասպեկտները: Տեսնեք ոչ միայն այն կողմերը, որոնք մեզ դուր չեն գալիս, այլ նաև մյուսները: Շատ կարևոր է սովորեցնել մարդուն ինչպես բարություն ցուցաբերել մյուսների հանդեպ: Կարծում եմ՝ սա է կրթության հիմնարար դերը:

Էդգար Մորենը (իրական անունը Էդգար Նահում) ֆրանսիացի հայտնի սոցիոլոգ և փիլիսոփա է, «Բազմաբարդություն» (Complexité) և «Բազմաբարդ մտածողության» (Pensée complexe) հասկացությունների նախահայրը, ունի աշխարհի մի քանի համալսարանների Պատվավոր դոկտորի կոչում, Ֆրանսիայի գիտական հետազոտությունների ազգային կենտրոնի (CNRS) վաստակավոր տնօրեն։

 

Բնօրինակի հեղինակ՝ Edgar Morin, WISE Channel


Թարգմանիչ՝ Մանե Վարդանյան (Mane Vardanyan): © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here