Հարավային Կովկասի երեք հանրապետությունների տնտեսական կարողությունների համեմատական

Հայաստանի Հանրապետությունը գտնվում է քաղաքական առումով բարդ տարածաշրջանում, ինչն իր ազդեցությունն է թողնում նաև սոցիալական կյանքի, հատկապես՝ տնտեսական հարաբերությունների վրա: Ադրբեջանի Հանրապետությունը բացահայտ պատերազմական քաղաքականություն է վարում ՀՀ նկատմամբ՝ փակ պահելով ՀՀ և Արցախի պետական սահմանները: Վրաստանի Հանրապետությունը փորձում է վարել հավասարակշռված քաղաքականություն, որով էապես խթանում է իր տնտեսությունը: Իսկ Ադրբեջանի տնտեսությունը խարսխված է հումքային բաղադրիչի վրա և մեծ կախում ունի նավթի համաշխարհային գներից: Նշվածի համատեքստում արդիական է երեք երկրների հիմնական տնտեսական ցուցանիշների համեմատությունը, ինչը գաղափար կտա Անդրկովկասում երկրների տնտեսական հնարավորությունների վերաբերյալ: Քանի որ նման վերլուծության համար ցուցանիշները բազմազան են, ուստի ընտրվել են.

  1. ՀՆԱ֊ի մեծությունը,

  2. մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ֊ն,

  3. արտահանման ծավալը,

  4. կառավարության հարկային եկամուտներ/ ՀՆԱ հարաբերակցությունը,

  5. բանկային համակարգի կապիտալ/ ակտիվներ հարաբերակցությունը:

Նշված ցուցանիշները բավականին ընդհանրացված կերպով գաղափար են տալիս երկրի տնտեսական կարողությունների վերաբերյալ: Վերլուծության նպատակն է ներկայացնել Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի տնտեսական հնարավորությունների համեմատությունը:

Հաշվի առնելով վիճակագրական տվյալների հասանելիության, ինչպես նաև համեմատելիության հանգամանքները՝ վերլուծությունում հիմնականում օգտագործվել են Համաշխարհային բանկի տվյալները: Համաձայն այդ տվյալների՝ Հայաստանի Հանրապետության ՀՆԱ-ն 2015 թ.-ի դրությամբ կազմել է մոտ 10.5 մլրդ ԱՄՆ դոլար, իսկ Ադրբեջանինը՝ մոտ 53 մլրդ դոլար, այսինքն՝ 5 անգամ ավելի: Վրաստանի Հանրապետության համախառն ներքին արդյունքը բացարձակ մեծությամբ ավելի մոտ է ՀՀ-ին և կազմում է մոտ 14 մլրդ ԱՄՆ դոլար:

Գրաֆիկում պատկերված են Անդրկովկասի գումարային ՀՆԱ֊ում երկրների տեսակարար կշիռները: Այստեղ ևս Ադրբեջանի ՀՆԱ֊ն տեսակարար կշռով գերազանցում է անդրկովկասյան մյուս երկրների ՀՆԱ֊ներին: Այնուամենայնիվ, Ադրբեջանի տնտեսությունը մեծապես կախված է նավթամթերքի արդյունահանումից: Տնտեսության այդ ճյուղի արտադրանքը հիմանականում արտահանվում է: Այդ պատճառով անհրաժեշտ է ուսումնասիրել երկրների  արտահանման կառուցվածքը:

Ինչպես երևում է գրաֆիկից՝ ՀՀ֊ն ամբողջ Անդրկովկասի արտահանման մեջ ունի ընդամենը 11%, նույնիսկ ավելի քիչ է տեսակարար կշռով, քան ՀՆԱ֊ն: Երեք երկրների տնտեսությունների դիվերսիֆիկացման մակարդակը ցույց տալու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել արտահանման մեջ տարբեր ապրանքատեսակների տեսակարար կշիռները:

Ինչպես երևում է՝ Ադրբեջանի արտահանման մեջ նավթը և նավթամթերքը կազմում են 86%, ինչը վկայում է տնտեսության ոչ դիվերսիֆիկացված լինելու մասին:

Վրաստանի արտահանման կառուցվածքը 2015 թ.-ին

Հայաստանի արտահանման վերաբերյալ կարելի է նշել դիվերսիֆիկացման բավականաչափ բարձր մակարդակը: Առավել մեծ տեսակարար կշիռ է կազմում պղնձի հանքաքարի արտահանումը, որը ընդհանուրի մեջ կազմում է մոտ 20%:

Վրաստանի դեպքում 2015 թվականին կրկին առավել մեծ տեսակարար կշիռ կազմել է պղնձի հանքաքարի արտահանումը, որը կազմել է ընդհանուրի 9.3 %-ը: Հայաստանի և Վրաստանի տնտեսությունները կարելի է համարել բավականաչափ դիվերսիֆիկացված՝ ի տարբերություն Ադրբեջանի:

Մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ մեծությամբ Անդրկովկասում առկա է հետևյալ պատկերը. երեք երկրների մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ֊ները 90-ականների անկումից հետո էականորեն աճել են 2000-2007 թվականներին՝ հասնելով տեղային մաքսիմումի 2008-ին:

Այնուամենայնիվ, տնտեսական անկումը էականորեն կրճատել է մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն միաժամանակ անդրկովկասյան երեք հանրապետությունում: Ամենաշատ անկումը գրանցվել է ՀՀ֊ում` 26%, Ադրբեջանում անկումը կազմել է 11%, իսկ Վրաստանում՝ 15%: Հաջորդ հատկանշական փաստն այն է, որ Վրաստանի՝ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ ցուցանիշը 2011 թվականին գերազանցեց ՀՀ համապատասխան ցուցանիշը: 2015 թվականը անդրկովկասյան երեք հանրապետությունների համար էլ տնտեսական անկման տարի կարելի է համարել: Եթե 2014 թվականի 1 շնչի հաշվով ՀՆԱ֊ի ցուցանիշով Ադրբեջանը առաջատարն էր՝ գրեթե 8.000 դոլար ցուցանիշ ուներ, ապա 2015 թվականի 30% անկումը վկայեց երկրում սկսվող ճգնաժամի մասին: Նավթի գների անկումը, մանաթի կրկնակի արժեզրկումը շոկային ազդակներ հաղորդեցին տնտեսության բոլոր ճյուղերին: Անկումը ավելի կտրուկ էր, քան 2008-2009 թվականներին: Նմանատիպ անկում գրանցվեց նաև Հայաստանում և Վրաստանում, սակայն անհամեմատ ավելի փոքր մասշտաբով՝ համապատասխանաբար՝ 10% և 15%: Հատկանշական է նաև այն փաստը, որ 2015 թվականի անկմամբ Ադրբեջանը վերադարձավ 2008 թվականի նախաճգնաժամային ցուցանիշին, իսկ Հայաստանը նույնիսկ 7 տարիների ընթացքում չի հասել նախաճգնաժամային ցուցանիշին:

Կառավարության տրամադրության տակ գտնվող ֆինանսների և տնտեսությունում ստվերի մակարդակի մասին վկայող ցուցանիշ է հարկային եկամուտներ/ՀՆԱ հարաբերակցությունը: Եթե այն ցածր է հարկային դրույքաչափերից, ապա նշանակում է տնտեսությունում մեծ է ստվերի մակարդակը: Ստորև բերված գրաֆիկը վկայում է, որ ամենաբարձր հարկեր/ՀՆԱ ցուցանիշը ավանդաբար ունի Վրաստանը՝ միջինում 23.5%: Ադրբեջանի ցուցանիշը կազմում է մոտ 14%, իսկ Հայաստանի ցուցանիշը՝ մոտ 18%: